Rozwiązanie 1:

Przyczyny najazdu szwedzkiego na Rzeczpospolitą w 1655 r.:

• Rzeczpospolita, osłabiona wojnami z Kozakami oraz z Rosją w połowie XVII wieku stała się łatwym celem ekspansji Szwecji.
• Główną przyczyną najazdu było dążenie władców szwedzkich do panowania nad wybrzeżami Bałtyku. Pretekstem do rozpoczęcia wojny było także używanie przez Jana Kazimierza tytułu króla Szwecji (polscy władcy z dynastii Wazów niegdy nie pogodzili się z odsunięciem Zygmunta III Wazy od tronu szwedzkiego).
• Obu państwom chodziło o umocnienie swych wpływów nad Morzem Bałtyckim (dominium Maris Baltici) oraz uzyskanie kontroli nad handlem w tym rejonie.
• Zmagania o Inflanty.
• W 1655 roku wojska szwedzkie dowodzone przez Karola X Gustawa wkroczyły do Wielkopolski i na Litwę. Władca Szwecji był pewien, że pokonanie Polaków to tylko kwestia czasu, gdyż znał doskonale sytuację wewnętrzną Rzeczypospolitej.
• Informacje na temat panującego w Polsce Jana Kazimierza oraz jego konfliktów ze szlachtą dostarczał Szwedom polski magnat - Hieronim Radziejowski. Zbiegłwszy z Rzeczpospolitej udał się do Sztokholmu, gdzie został jednym z głównych doradców Karola Gustawa.

Rozwiązanie 2:

Przyczyny potopu szwedzkiego:

• dążenia króla Szwecji Karola X Gustawa do podporządkowania sobie Rzeczpospolitej;
• używanie tytułu króla Szwecji przez Jana Kazimierza;
• dążenie Szwedów do dominacji w strefie Bałtyku

Rozwiązanie 1:

Przebieg walk podczas wojny ze Szwedami w latach 1655-1660:

• 1655 rok - wkroczenie wojsk szwedzkich na tereny Rzeczpospolitej;

- kapitulacja wojsk polskich;

- król Jan Kazimierz opuszcza kraj i udaje się na Śląsk;

- obrona Janej Góry przed Szwedami;

• 1656 rok - elektor brandenburski Fryderyk Wilhelm (lennik Rzeczpospolitej) zawiera sojusz ze Szwecją;

- Stefan Czarniecki toczy wojnę podjazdową z wojskami szwedzkimi;

- powrót króla Jana Kazimierza do kraju;

- zawarcie traktatu w Radnot - próba rozbioru Polski pomiędzy Szwecję, Siedmigród, Bohdana Cmielnickiego i Bogusława Radziwiłła;

- Austria i Dania wypowiadają wojnę Szwecji;

• 1657 rok - podpisanie traktatów welawsko-bydgoskich (elektor brandenburski zrywa sojusz z Szwecją za cenę zwlonienia go z zależności lennej);
• 1658 - 1658 - wojna na terytorium Danii;
• 1660 rok - zawarcie pokoju w Oliwie (Polska traci większą część Inflant, król Polski zrzeka się praw do tronu Szwecji, potwierdza utratę lenna pruskiego;

Rozwiązanie 2:

Przebieg walk:

1655 rok - uderzenie Szwedów na Polkę i Litwę od Pomorza Zachodniego i Inflant

27 VII 1655 rok - kapitulacja pospolitego ruszenia pod Ujściem 

18 VIII 1655 rok - poddanie się Litwy, zdrada Janusza Radziwiłła

8 IX 1655 rok - zajęcie Warszawy

17 X 1655 rok - kapitulacja Krakowa

26 X 1655 rok - kapitulacja armii koronnej i ucieczka Jana II Kazimierza na Śląsk

VIII-XII 1655 rok - powstanie oddziałów partyzanckich przez wojska szwedzkie dopuszczające się na zajmowanych grabieży i gwałtów 

XI-XII 1655 rok - oblężenie przez Szwedów Jasnej Góry, klasztor paulinów, przeor Aleksander Kordecki 

XII 1655 rok - konfederacja w Tyszowcach 

I 1656 rok - przekształcenie konfederacji tyszowieckiej w konfederację generalną

II-XII 1656 rok - walki ze Szwedami ogarnęły niemal cały kraj, Szwecję poparła Brandenburgią

IV 1656 rok - śluby Jana Kazimierza w katedrze lwowskiej i zwycięstwo wojsk polskich pod Warką

XII 1656 rok - traktat w Radnot

9 IX 1657 rok - traktat welawski 

6 IX 1657 rok - traktat bydgoski 

1658 rok - antyszwedzkie działania wojsk Stefana Czarnieckiego w Danii 

3 V 1660 rok - pokój w Oliwie 

Rozwiązanie 1:

Plany króla Jana Kazimierza zawierały reformy, które były Rzeczypospolitej bardzo potrzebne. Ich celem było usprawnienie działania sejmu (wprowadzenie głosowania większością głosów), a także zapełnienie skarbu poprzez podatek oraz cło, które objęłoby, również szlachtę. Bardzo możliwe, że gdyby te zmiany doszły do skutku to losy kraju potoczyłyby się zupełnie inaczej, ponieważ usuwały część istotnych problemów, które później wyniszczały państwo polsko-litewskie. Głosowanie większością usunęłoby z działania liberum veto, które w przyszłości sparaliżowało sejm w Rzeczpospolitej, a nowe, bogate źródło dochodów pozwoliłoby zreformować wojsko, dzięki czemu kraj nie byłby tak bezbronny.

Rozwiązanie 2:

Plany reform Jana Kazimierza. 

- Wojny z Kozakami, Moskwą i Szwecją osłabiły państwo polsko-litewskie, a także pozycję monarchy. Rzeczpospolita zmagała się z wieloma problemami wewnętrznymi:  nieudolnością władzy wykonawczej, niedołężnością administracji, powszechnym lekceważeniem prawa, coraz powszechniejszą praktyką zrywania sejmów (liberum veto), arogancją magnaterii oraz niedowładem sejmu. Ponadto w skarbie państwa wciąż brakowało pieniędzy, co ograniczało możliwość utrzymania dużej armii, mogącej skutecznie przeciwstawić się silnym mocarstwom ościennym. Na arenie międzynarodowej Rzeczpospolita straciła na znaczeniu, czego wyrazem była próba jej rozbioru przez króla szwedzkiego Karola X Gustawa, elektora Brandenburgii - Fryderyka Wilhelma, księcia Siedmiogrodu Jerzego II Rakoczego, Bogusława Radziwiłła i Bohdana Chmielnickiego (układ w Radnot, 1656 r.). 

- Po zakończeniu działań militarnych Jan Kazimierz Waza dążył do przeprowadzenia reformy wewnętrznej państwa - m.in. głosowanie konstytucji sejmowych większością głosów (2/3 głosów), wprowadzenie stałych podatków pośrednich (akcyza, czopowe, cło generalne), powołanie rad urzędujących pomiędzy posiedzeniami sejmu. Król połączył swoje projekty z inicjatywą przeprowadzenia elekcji vivente rege (planował, aby tron w Rzeczypospolitej objęli przedstawiciele francuskiego rodu Kondeuszów). 

Zadanie ma charakter indywidualny. Rozwiązanie zawiera wyłącznie wskazówki do sformułowania własnej odpowiedzi.\

Rozwiązanie 1:

Przyczyny rokoszu Lubomirskiego (1665 r.):

• Powodem zawiązania rokoszu była próba wzmocnienia władzy królewskiej przez króla Jana II Kazimierza Wazę oraz plany przeprowadzenia elekcji vivente rege księcia francuskiego de Condé, zwanego Wielkim Kondeuszem.

Przebieg rokoszu:

Lubomirski posiadając praktycznie tylko jazdę skazywany był na niepowodzenie w starciu z siłami królewskimi, które posiadały również artylerie oraz piechotę. Hetman był, jednak dowódcą doświadczonym i utalentowanym, więc skutecznie unikał bezpośrednich starć z wrogim wojskiem uderzając jedynie od czasu do czasu z zaskoczenia. Nazwano to  tańcem gonionym. Co więcej Lubomirski zyskiwał bardzo wiele w oczach szlachty, która chętnie się do niego dołączała, szczególnie gdy pod Częstochową pokonał siły Litwinów wierne królowi. Gdy do hetmana dołączyła się szlachta Wielkopolska zawarto rozejm pod Palczynem.

Obie strony, jednak zdawały sobie sprawę, że to rozwiązanie tymczasowe, a starcia wybuchną na nowo prędzej czy później. Stało się tak już kolejnego roku. Tym razem doszło szybko do walnego starcia w bitwie pod Mątwami (1666). W niej wojska rokoszan rozbiły siły królewski i zmusiły go do wycofania się z zaplanowanych reform. To zakończyło konflikt i pogodzenia się stron.

Skutki rokoszu:

• Na mocy kompromisu zawartego w Łęgonicach (31 VII 1666 r.) - Lubomirski przeprosił króla Jana Kazimierza i miał się udać na wygnanie, utracił godności, ale odzyskał dobra dziedziczne. 
• Stronnicy Lubomirskiego uzyskali amnestię, ale król raz jeszcze zobowiązał się nie dopuścić do elekcji nowego władcy za swojego życia. 
• Rokosz Lubomirskiego zakończył się, ale ani królewski dwór nie zaprzestał myśli o elekcji vivente rege, ani szlachta mu nie uwierzyła, że nie zechce do niej dążyć. 
• Nastroje opozycyjne wśród małopolskiej i wielkopolskiej szlachty przez długi czas pozostawały żywe.

Rozwiązanie 2:

Rokosz Lubomirskiego doprowadził do sytuacji, w której król porzucił plany reformy państwa. Jan Kazimierz dążył bowiem do wzmocnienia władzy królewskiej, przeprowadzenia reform państwowych i przeprowadzenia elekcji na tron polski kandydata francuskiego jeszcze za jego życia (elekcja vivente rege). Sprzeciw szlachty sprawił, że król nie tylko zrezygnował z reformowania państwa, ale także, po śmierci królowej Ludwiki Marii, postanowił całkowicie zrezygnować z rządów w Rzeczypospolitej. W 1668 roku monarcha oficjalnie abdykował. 

Rozwiązanie 1:

Konsekwencje społeczne i gospodarcze wojen Rzeczypospolitej w XVII w.

Społeczne:

• Drastyczny spadek liczby ludności na skutek utraty ziem, braniu udziału w walkach, ale także klęsk głodu oraz epidemii związanych z wojnami,
• Zubożenie całego społeczeństwa,
• Ze względu na zniszczenia miast i wsi pozbawienie wielu ludzi bez dachu nad głową,
• Masowe przesiedlenia ludności związane z działaniami zbrojnymi,
• Wielu mieszkańców Rzeczpospolitej zostaje pojmanych w niewolę,
• Reakcją szlachty na trudności ekonomiczne było podwyższenie pańszczyzny, co jeszcze bardziej utrudniało los chłopstwa.

Gospodarcze:

• Zniszczenie całych miast, wsi i pól uprawnych przez walki, grabieże, oblężenia,
• Zmniejszenie liczby ludności przyczyniło się do tego, że wielkie partie ziem leżały odłogiem,
• Znaczne zmniejszenie wysokości plonów i pogłowia bydła,
• Utrata ziem na rzecz sąsiadów skutkowała zmniejszeniem dochodów państwa,
• Spadek dochodów folwarków,
• Zubożenie szlachty doprowadziło do zmniejszenia obrotów w handlu, a zatem odbiło się niekorzystnie na sytuacji ekonomicznej miast, rzemiosła i handlu,
• Zwiększanie pańszczyzny doprowadziło chłopstwo do ruiny,
• Zubożenie społeczeństwa przyniosło spadek dochodów państwa,
• Coraz częstsze było nakładanie wyjątkowego (czyli jednorazowego) podatku pogłównego.

Rozwiązanie 2:

Skutki wojen w XVII wieku:

• gospodarcze:

- Część wielkich miast takich jak Warszawa, Kraków czy Poznań utraciły ponad połowę mieszkańców. Nie było niemal miasta w Rzeczypospolitej, które choć raz nie byłoby zdobyte przez nieprzyjaciela. Zniszczenia i ubytek ludności szczególnie dotknął jednak miasta małe, które podupadły i zmieniły się w osady rolnicze.

- Wojny doprowadziły do degradacji ogromnych obszarów kraju. Wiele kwitnących w XVI wieku osad zamieniło się w pustki - ziemie opuszczono i zaniedbano, brakowało rąk do pracy.

- Rolnictwo, przemysł i handel podupadły, pieniądz wypływał z kraju.

- Pod koniec XVII stulecia Rzeczpospolita była krajem znacznie uboższym, niż w poprzednim okresie.

- Postępowanie kryzysu gospodarczego.

- Rozrost ogromnych posiadłości ziemskich magnaterii - latyfundiów.

• społeczne:

- Przez polskie ziemie przeszły klęski głodu oraz epidemie chorób.

- Nastąpił kres polskiej tolerancji religijnej, wzrosła niechęć do przedstawicieli innych wyznań niż katolickie. W czasie potopu szwedzkiego dochodziło do mordowania i wypędzania protestantów. 

- Wzrost roli magnatów.