Zadanie ma charakter indywidualny. Rozwiązanie zawiera wyłącznie wskazówki do sformułowania własnej odpowiedzi.

Rozwiązanie 1:

Aleksander Wielopolski był polskim politykiem, który stał na czele Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Na tym stanowisku ukrócił samowolę urzędników carskich, zastępował ich Polakami, opracował plan pomnożenia liczby szkół elementarnych i średnich. Wprowadził reformujące i porządkujące system administracji ustawy o samorządzie gmin miejskich i wiejskich, powiatów i guberni. Jego zasługą jest także wprowadzenie oczynszowania chłopów i równouprawnienia Żydów. Pełniąc swój urząd tłumił przejawy konspiracji narodowej organizowanej przez Polaków. W 1863 roku, aby powstrzymać polskie działania konspiracyjne zarządził brankę do wojska rosyjskiego. Tą decyzją przyspieszył decyzję o wybuchu powstania styczniowego.

Pozytywne skutki:

• Ukrócenie samowoli urzędników carskich w Królestwie Polskim
• Zwiększenie się liczby szkół elementarnych i średnich
• Reforma administracji Królestwa
• Oczynszowanie chłopów
• Równouprawnienie Żydów
• Odnowienie uniwersytetu w Warszawie pod nazwą Szkoły Głównej

Negatywne skutki:

• Usunięcie Towarzystwa Rolniczego
• Próby rozbicia spisku mającego doprowadzić do powstania styczniowego
• Zapowiedź branki do wojska carskiego
• Jego działania przyczyniły się do przedwczesnego wybuchu powstania styczniowego

Rozwiązanie 2:

Aleksander Wielopolski był od 1862 r. Naczelnikiem Rządu Cywilnego Królestwa Polskiego. Stał na czele Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Na tym stanowisku ukrócił samowolę urzędników carskich, zastępował ich Polakami, opracował plan pomnożenia liczby szkół elementarnych i średnich. Wprowadził reformujące i porządkujące system administracji ustawy o samorządzie gmin miejskich i wiejskich, powiatów i guberni. Jego zasługą jest także wprowadzenie oczynszowania chłopów i równouprawnienia Żydów. Reprezentował politykę ugody z Rosją w zamian za ustępstwa autonomiczne. Jego poczynania nie zyskały jednak aprobaty polskiego społeczeństwa. Nie rozumiał Polaków, którzy pragnęli niezależności i wolności. Potępiał manifestacje i ruch spiskowy, za co nie darzono go zbytnią sympatią. Aby rozbić konspiracyjną organizację "Czerwonych" Wielopolski zarządził w Królestwie Polskim "brankę", czyli specjalny pobór do wojska na podstawie imiennych list. Na listach znaleźli się w większości przedstawiciele "Czerwonych", którzy - aby uniknąć długiej służby w wojsku carskim - zadecydowali o wybuchu powstania styczniowego.

Zadanie ma charakter indywidualny. Rozwiązanie zawiera wyłącznie wskazówki do sformułowania własnej odpowiedzi.

Rozwiązanie 1:

Powstanie styczniowe byłoby nieuniknione, nawet jakby Aleksander Wielopolski zmienił kierunek swojej polityki. Zmienić mógłby się termin tego powstania oraz poziom przygotowania powstańców do walki. To, bowiem zostało wywołane w pośpiechu, przedwcześnie za sprawą branki zarządzonej przez Wielopolskiego.

Rozwiązanie 2:

Nawet gdyby Wielopolski współpracował z opozycją to powstanie i tak by wybuchło, tylko że nieco później. Nastroje w społeczeństwie były wybitnie romantyczne, wojownicze i patriotyczne, a Rosja nie zamierzała zgadzać się na trwałe, znaczące ustępstwa. Co więcej przygotowania do powstania już były organizowane, więc początek zrywu był tylko kwestią czasu.

Rozwiązanie 1:

Przyczyny wybuchu powstania styczniowego (22.01.1863 r.)

• Wzrost nastrojów antyrosyjskich od wpływem sprzeciwu cara Aleksandra II na przywrócenie Polakom autonomii.
• Nasilenie nastojów patriotycznych wśród Polaków, które przejawiały się w uczestnictwie w manifestacjach patriotycznych. Manifestacje miały na celu skłonić cara do ustępstw względem Polaków. 
• Ucisk polskich chłopów.
• Osłabienie Rosji w wyniku klęski w wojnie krymskiej ( 1853 - 1856) oraz narastanie nastrojów po odwilży posewastopolskiej.
• Władza rosyjskie widząc przygotowania Polaków do walki zorganizowały brankę, czyli nadzwyczajny pobór rekrutów do armii carskiej. Jej zorganizowanie było pomysłem Aleksandra Wielopolskiego - naczelnika rządu cywilnego. 
• Masowe represjonowanie opozycjonistów.
• Tworzenie nowych organizacji konspiracyjnych, które przygotowywały powstanie. 

Skutki wybuchu powstania styczniowego:

• W 1864 r. utworzono Komitet Urządzający, który miał zająć likwidacją odrębności ustrojowej i prawnej Królestwa Polskiego.
• Od 1866 r. likwidowano instytucje i organizacje wskazujące na autonomiczny charakter Królestwa Polskiego. 
• Zastępowanie polskich urzędów i instytucji rosyjskimi.
• Zlikwidowanie centralnych organów państwowych w Warszawie, które zastąpiono organami rosyjskimi obsadzonymi przez urzędników wysłanych przez cara.
• Zmieniono podział administracyjny państwa. Powstało 10 guberni.
• Wprowadzono rosyjską administrację lokalną m.in. pocztę, sądownictwo oraz prawo.
• W 1885 r. zlikwidowano Bank Polski.
• W 1874 r. w miejsce urzędu namiestnika wprowadzono urząd generała - gubernatora. Generał - gubernator dzierżył w swoich rękach szerokie kompetencje cywilne, policyjne i wojskowe. 
• W szkolnictwie nakazano używania języka rosyjskiego.
• Nauka języka polskiego stała się nieobowiązkowa.
• Zwalniano polskich nauczycieli i zamieniano ich na rosyjskich.
• Wprowadzano system szpiegowania i nadzorowania uczniów.
• Zamknięto Szkołę Główną w Warszawie.
• Kościół katolicki na ziemiach polskich został podporządkowany Kolegium Duchownemu w Petersburgu.
• Rozpoczęto konfiskatę dóbr kościelnych oraz likwidację klasztorów.
• Masowe aresztowania uczestników powstania, którzy karani byli m.in. karami wieloletniego więzienia, zsyłki na katorgę lub konfiskatę dóbr. 

Rozwiązanie 2:

Przyczyny wybuchu powstania styczniowego (1863-1864):

Ogólne:

1. Reformy po przegranej przez Rosję wojnie krymskiej rozbudziły w Polakach nadzieję na niepodległość. 

2. Powstały stronnictwa polityczne: "czerwonych", którzy szykowali się do walki i"białych", którzy chcieli najpierw pozyskać sojuszników. 

3. Wojsko rosyjskie krwawo tłumiło pokojowe manifestacje w Warszawie, uważane przez Polaków za element rewolucji moralnej.

Przyczyna bezpośrednia:

1. Branka polskich spiskowców do rosyjskiego wojska, przeprowadzona w połowie stycznia 1863 r. na polecenie Aleksandra Wielopolskiego.

Skutki powstania styczniowego:

• Po klęsce powstania styczniowego wielu Polaków udało się na emigrację;
• Powstańców skazywano na śmierć, wtrącano do więzień, zsyłano na Syberię (podczas wędrówki na Syberię wielu zesłańców umierało z zimna, wycieńczenia oraz wskutek chorób);
• Część powstańców ukarano katorgą, czyli wyniszczającą pracą w kamieniołomach, kopalniach i przy wyrębie lasów;
• Konfiskowano majątki należące do powstańców i oddawano je Rosjanom lub Polakom wiernym carowi;
• Zlikwidowano całkowicie autonomię Królestwa Polskiego, jego nazwę zmieniono na Kraj Przywiślański;
• Stanowiska urzędnicze obsadzano Rosjanami;
• Usuwano język polski ze szkół i urzędów, zastępowano go językiem rosyjskim;
• Ograniczono prawa Kościoła katolickiego.

Rozwiązanie 1:

Wpływ powstania styczniowego na rozwój polskiej kultury:

Klęska powstania styczniowego spowodowała również kres dominacji idei romantycznych w literaturze i sztuce. Porażka powstańców i skutki ich działań rozczarowały Polaków, co charakteryzowało się odejściem od nawoływania do mesjanizmu, buntu, czy romantycznych wizji przepełnionych irracjonalizmem. 

W miejscu romantyzmu pojawiły się idee pozytywistyczne, które zakładał unowocześnienie polskiego społeczeństwa poprzez postęp gospodarczy  i społeczny. Pozytywiści popierali założenia pracy organicznej oraz pracy u podstaw. Odeszli od działań na rzecz wzniecenia kolejnego powstania. Dążyli do upowszechnienia oświaty i szeroko rozumianego rozwoju wszelkiej aktywności Polaków. Stopniowa modernizacja społeczna miała bowiem służyć budowie świadomości narodowej i przybliżać do procesów niepodległościowych.

Rozwiązanie 2:

Powstanie styczniowe przyczyniło się do rozwoju pieśni, które oddawały ducha zrywu z lat 1863-1864. Były one śpiewane przez polskich żołnierzy podczas walki o niepodległość Polski i kształt jej granic. Prócz pieśni, powstanie styczniowe wywarło wpływ na malarstwo. Szczególną rolę w tym zakresie odegrał Artur Grottger, autor obrazów i rysunków nawiązujących do zrywu niepodległościowego z II połowy XIX w. Inni malarze nawiązujący do tematyki powstaniowej to np. Maksymilian Gierymski czy Jacek Malczewski. By pamięć o powstaniu i powstańcach przetrwała autorzy wykorzystali motyw walki o wolność ojczyzny w literaturze. Pisarze tacy jak Eliza Orzeszkowa czy Bolesław Prus w swych pracach poruszali zagadnienie powstania styczniowego, które mimo zapału i poświęcenia zakończyło się klęską powstańców. Ponadto powstanie styczniowe zapoczątkowało debatę między historyczną szkołą krakowską i warszawską/ Po powstaniu styczniowym rozpoczęła się edukacja polskiego ludu prowadzona przez pozytywistów. Wzmocniła się także integrująca rola powstań nasycających świadomość społeczną retoryką walki, bohaterstwa, poświęcenia i ofiary.

Rozwiązanie 1:

Przejawy autonomii na obszarze Galicji:

• Namiestnikiem Galicji został Polak.
• Najwyższą władzą autonomiczną w Galicji sprawował Sejm Krajowy.
• Polacy kierowali administracją, zdominowali szkoły oraz sądy.
• Bez przeszkód rozwijała się polska kultura i nauka.
• Wykłady na krakowskim i lwowskim uniwersytecie odbywały się w języku polskim.
• Władze austriackie wycofały się z wszelkich działań germanizacyjnych.
• Utworzenie w Krakowie Akademii Umiejętności.

Rozwiązanie 2:

Autonomia galicyjska:

Po powstaniu Austro-Węgier (1867 r.) Galicja otrzymała status kraju koronnego z dużą autonomią wewnętrzną.

Namiestnikiem Galicji został Polak.

Najwyższą władzą autonomiczną w Galicji sprawował Sejm Krajowy. Polacy kierowali administracją, zdominowali szkoły oraz sądy. Bez przeszkód rozwijała się polska kultura i nauka. Wykłady na krakowskim i lwowskim uniwersytecie odbywały się w języku polskim. Jan Matejko malował obrazy o tematyce patriotyczno - historycznej, Helena Modzelewska występowała na deskach krakowskiego teatru, a Stanisław Wyspiański pisał dramaty o powstaniu listopadowym.

Władze austriackie wycofały się z wszelkich działań germanizacyjnych.

Rozwiązanie 1:

Narodziny i kształtowanie się ruchu socjalistycznego na ziemiach polskich:

Najwcześniej ruch socjalistyczny ukształtował się w zaborze rosyjskim pod wpływem polskich studentów studiujących w Rosji, jak i ze środowiska polskich emigrantów, którzy reprezentowali "czerwonych". Pod koniec lat 70. XIX wieku zaczęły powstawać pierwsze kółka socjalistyczne. Głównymi adresatami ich postulatów miały stać się środowiska robotnicze. Socjaliści głosili bowiem konieczność poprawy bytu tej warstwy społecznej poprzez szereg reform socjalnych. Ze względu na powszechny zakaz jakiejkolwiek polskiej działalności politycznej ruch socjalistyczny miał znaczne trudności w upowszechnianiu swoich idei. Wielokrotnie jego przedstawiciele byli aresztowani, co wymogło na socjalistach działanie w konspiracji.

W 1882 r. powstała w Warszawie pierwsza polska partia socjalistyczna. Była to Międzynarodowa Socjalno - Rewolucyjna Partia Proletariat zwana również Wielkim Proletariatem lub I Proletariatem. Jej założycielem i liderem był Ludwik Waryński. Program partii odwoływał się do idei stworzonych przez Karola Marksa i zakładał dążenie do wzniecenia rewolucji przez polskich i rosyjskich robotników w porozumieniu z robotnikami z innych krajów. Działalność I Proletariatu została zahamowana pod wpływem aresztowania Waryńskiego w 1883 r. 

Odrodzenie ruchu socjalistycznego nastąpiło w 1888 r., gdy utworzono Socjalno - Rewolucyjną Partię Proletariat nazywaną II Proletariatem. Na jej czele stanął Ludwik Kulczycki. Inną organizacją powstałą w podobnym czasie był Związek Robotników Polskich, na czele którego stał Julian Marchlewski.

W 1892 r. powstała Polska Partia Socjalistyczna. Autorem programu partii został Bolesław Limanowski. Głównym celem PPS - u stało się odzyskanie niepodległości. Odchodziła od koncepcji komunistycznych na rzecz idei socjaldemokratycznych.

W 1893 r. powstała Socjaldemokracja Królestwa Polskiego. Na jej czele stanęła Róża Luksemburg i Julian Marchlewski. Od 1900 r. partia nosiła nazwę Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy. W swoim programie odwoływała się do socjalizmu internacjonalistycznego i komunizmu.

Od 1897 r. partia socjalistyczna działała również w Galicji. Była to Polska Partia Socjalno - Demokratyczna Galicji i Śląska Cieszyńskiego, na czele której stał Ignacy Daszyński. W tym samym roku powstał Powszechny Żydowski Związek Robotniczy na Litwie, który był nazywany Bundem. 

Rozwiązanie 2:

Początki ruchu socjalistycznego związane są z aktywnością Ludwika Waryńskiego, który w 1882 r. w Warszawie utworzył nielegalną Międzynarodową Socjalno-Rewolucyjną Partię "Proletariat". Jej głównym celem było obalenie kapitalizmu oraz instytucji państwa, które miało zostać zastąpione wolnymi gminami, stowarzyszeniami i samorządami. Wywrotowy charakter partii spowodował, że nastąpiły fale aresztowań członków partii. Ci, którzy pozostawali na wolności organizowali zamachy na przedstawicieli carskiej administracji.

Polski ruch socjalistyczny dzielił się na dwa nurty: nurt niepodległościowy i nurt internacjonalistyczny. Zwolennicy nurtu niepodległościowego opowiadali się za połączeniem walki o poprawę warunków życia z przygotowaniami do walki o niepodległość. W 1893 r. w zaborze rosyjskim powstała Polska Partia Socjalistyczna, której jednym z nadrzędnych celów stała się walka o niepodległość. Wśród najważniejszych przedstawicieli znaleźli się: Stanisław Mendelson, Józef Piłsudski oraz Stanisław Wojciechowski. Organem prasowym zaś było pismo "Robotnik".

Zwolennicy nurtu internacjonalistycznego opowiadali się za zorganizowaniem rewolucji obaleniem systemu kapitalistycznego. Partią, która głosiła taki program były Socjaldemokracja Królestwa Polskiego utworzonego w 1893 r. przez Juliana Marchlewskiego i Różę Luksemburg. Została rozbita w 1895 r., aby odrodzić się w postaci Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy.

Na ziemiach zaboru austriackiego powstała w 1892 r. Socjaldemokratyczna Partia Galicji, która przekształciła się w 1897 r. Polska Partię Socjalno - Demokratyczną Galicji i Śląska Cieszyńskiego. W swoich postulatach opowiadała się za odbudowaniem państwa polskiego w oparciu o idee socjalistyczne. Przywódcą partii był Ignacy Daszyński.

W zaborze pruskim ruch socjalistyczny miał niewielkie poparcie. 

Rozwiązanie 1:

Przykłady oporu Polaków przed germanizacją w zaborze pruskim:

- W 1901 r. wybuchł strajk dzieci we Wrześni, który był przejawem protestu wobec wprowadzenia języka niemieckiego w czasie lekcji religii.

- Tworzenie organizacji kulturalno - oświatowych - z inicjatywy polskich działaczy utworzono Towarzystwo Czytelni Ludowych, Towarzystwo Pomocy Naukowej oraz Związek Spółek Zarobkowych.

- Wspierano pracę organiczną oraz pracę u podstaw.

- Walka Michała Drzymały z władzami pruskimi przeciwko ustawie ograniczającej prawo do wznoszenia budynków mieszkalnych. 

- Rozwijano działalność bankową i spółdzielczą.

- Powołanie organizacji politycznej Straż - jej zadaniem była obrona polskiej kultury i interesów Polaków przed ingerencją władz niemieckich. 

- Mobilizowano Polaków do nabywania towarów od Polaków i z polskich przedsiębiorstw.

- Tworzenie polskich organizacji charytatywnych wspierających dzieci i ubogich - np. Towarzystwo Przyjaciół Wzajemnego Pouczania się i Opieki nad Dziećmi Warta. 

- Działalność Floriana Ceynowy  i Hieronima Derdowskiego na ziemi kaszubskiej - F. Ceynowa jest uznawany za "budziciela Kaszub", ponieważ jako badacz folkloru przyczynił się do skodyfikowania języka kaszubskiego oraz stworzenia pierwszych utworów literackich w tym języku. 

- Zakładanie polskich czasopism - Walenty Barczewski założył czasopismo "Warmiak". Na jego łamach poruszano kwestie kultury i języka polskiego. 

Rozwiązanie 2:

Formy walki Polaków z germanizacją w zaborze pruskim:

• Praca organiczna (od lat 40. XIX w.), wymuszona konkurencją z niemieckimi gospodarstwami: dobra organizacja, nowoczesne metody rolnicze, kółka rolnicze oraz stowarzyszenia umacniające solidarność między Polakami. 
• Strajk dzieci polskich we Wrześni (1901-1902)  przeciwko nauczaniu religii po niemiecku. 
• Tworzenie instytucji kulturalno-oświatowych w celu propagowania polskiej prasy i literatury (Towarzystwo Czytelni Ludowych oraz Towarzystwo Pomocy Naukowej).
• Tworzenie polskich banków i spółdzielni, które skutecznie rywalizowały z niemieckimi instytucjami w obrocie ziemią. Udzielały kredytów, pomagały w kształceniu dzieci i wspierały polskie inwestycje.
• Świadectwo swojego pochodzenia dawali pisarze, m.in. Henryk Sienkiewicz, który w swych wielkich powieściach historycznych przypominał o dawnym znaczeniu Rzeczpospolitej. W "Krzyżakach" pokazał zmagania Polaków z zakonem krzyżackim i wielkie zwycięstwo pod Grunwaldem. Było to szczególnie ważne wobec polityki germanizacyjnej Prusaków. Maria Konopnicka, oburzona pruskimi szykanami napisała "Rotę", w której występowała przeciwko germanizacji i ciemiężeniu Polaków.
• Do symbolu walki z polityką germanizacyjną urosła postawa chłopa, Michała Drzymały, który nie uzyskawszy zgody władz niemieckich na budowę domu na własnej ziemi - zamieszkał w wozie cyrkowym.

Rozwiązanie 1:

Przejawy rusyfikacji:

• Wprowadzenie do szkół języka rosyjskiego, jako obowiązującego.
• Zajęcia z języka polskiego stały się nieobowiązkowe.
• Zwalnianie polskich nauczycieli ze szkół i zastępowanie ich rosyjskim gronem pedagogicznym.
• Wprowadzenie systemu szpiegowania i nadzorowania uczniów.
• Wprowadzenie surowych sankcji za wspieranie tajnego nauczania w języku polskim.
• Zamknięcie Szkoły Głównej w Warszawie. 

Przykłady oporu Polaków przeciwko rusyfikacji:

• Prowadzenie tajnych kompletów, czyli tajnego szkolnictwa na wszystkich etapach.
• Powstanie Uniwersytetu Latającego, gdzie w zajęciach również mogły uczestniczyć kobiety.
• Krzewienie myśli patriotycznej wśród wszystkich warstw społecznych.

Rozwiązanie 2:

Rusyfikacja:

a) polskie urzędy Królestwa zastąpiono rosyjskimi,

b) zlikwidowano polskie sądownictwo,

c) język rosyjski uznano za jedyny język urzędowy,

d) zamknięto warszawską Szkołę Główną (zamiast niej powstał rosyjski uniwersytet),

e) rozbudowano policję, zwłaszcza siatkę tajnych donosicieli,

f) Królestwo Polskie przemianowano na Kraj Przywiślański, aby podkreślić, że jest tylko jedną z części państwa rosyjskiego,

g) zakazano posiadania polskich książek w internatach i na stancjach. 

Carskie władze sprowadzały do Kongresówki rosyjskich urzędników i nauczycieli. Od 1885 r. polskie dzieci uczyły się wszystkich przedmiotów (z wyjątkiem religii) po rosyjsku. Rosjanie zabronili także nauczania historii Polski, w zamian uczniowie poznawali historię Rosji. Z czasem władze carskie zabroniły uczniom rozmawiania w języku ojczystym. Nauka jeżyka polskiego była nadobowiązkowa i odbywała się po rosyjsku!

Próby rusyfikacji napotkały jednak zgodny opór polskiego społeczeństwa. Mimo zakazów, Polacy mówili po polsku i potajemnie uczyli swoje dzieci historii Polski. 

Sposoby walki społeczeństwa polskiego z rusyfikacją:

- Pod koniec XIX w. Polacy zaczęli bojkotować zarządzenia carskie, organizowali tajne szkolnictwo, w ramach którego prowadzono lekcje historii, geografii i języka narodowego.

- Konrad Prószyński (używający pseudonimu Kazimierz Promyk) założył tajne Towarzystwo Oświaty Narodowej.

- W Warszawie powołano nielegalny Uniwersytet Latający, w ramach którego organizowano kursy samokształceniowe dla kobiet.

- Ludzie nauki oraz twórcy kultury rozbudzali wśród polskiego ludu świadomość narodową.