Przykładowo (na podstawie wybranych tekstów):

W baroku pisarze, podobnie jak twórcy renesansowi, nadal wykazywali zainteresowanie człowiekiem oraz jego doświadczeniami. Proponowali przy tym różne spojrzenia na istotę ludzką oraz jej doświadczenia.

Mikołaj Sęp Szarzyński, twórca poezji metafizycznej, w swych utworach przedstawiał człowieka jako istotę rozdartą. Jej egzystencja to ciągła walka ze słabościami, złem oraz grzechem, które prowadzą do upadku moralnego. Dramatyzm człowieka jest bezpośrednio związany z dwoistością jego natury. Element nieśmiertelny (dusza) kieruje uwagę ku temu, co wieczne oraz należące do sfery sacrum. Z kolei ciało wiąże ludzi ze światem doczesnym, a przy tym poszukuje nietrwałych przyjemności, które oddalają od Wszechmogącego: "Niebacznie zajźrząc duchowi zwierzchności, / Upaść na wieki żądać nie przestanie". Utwór Szarzyńskiego akcentuje słabość i niepokoje człowieka, który musi walczyć ze swoimi słabościami. Jedyną nadzieją staje się zaufanie Bogu, ponieważ tylko z Nim można pokonać każde zagrożenie. Z kolei w Sonecie V poeta porusza temat dwóch miłości - ziemskiej i wiecznej. Ta pierwsza dotyczy przemijających wartości (np. władzy, rozkoszy, bogactwa), więc nie może zapewnić spokoju oraz spełnienia. Druga zaś jest skierowana ku Bogu, który stanowi prawdziwy i wieczny cel miłości człowieka. W utworze tym, podobnie jak w Sonecie IV, wyraziście zostaje zaakcentowana słabość doczesnej powłoki: "Ale z żywiołów utworzone ciało / To chwaląc, co zna początku równego". 

William Szekspir proponuje nieco inne spojrzenie na człowieka. Makbet to opowieść o władzy, zbrodni, ale także psychice człowieka. Bohater tego dzieła - w przeciwieństwie do postaci ze sztuk antycznych - sam decyduje o swoim przeznaczeniu, kształtuje je. Przepowiednia wiedźm staje się niejako potwierdzeniem ambicji bohatera, kieruje jego myśli ku zbrodni. Szekspir pokazuje przemianę odważnego oraz lojalnego poddanego w zbrodniarza, który zrobi wszystko, by zyskać władzę i zlikwidować potencjalne zagrożenie. Losy Makbeta potwierdzają refleksję o tym, że wkroczenie na drogę zbrodni pociąga za sobą kolejne okrucieństwa, zaś nadmierna ambicja może być przyczyną katastrofy. Człowiek w dziele Szekspira jest istotą, która ulega swym namiętnościom i wykracza przeciwko prawom moralnym. Niesie to jednak za sobą poważne konsekwencje, o czym świadczy chociażby los lady Makbet. Okazuje się bowiem, iż w pewnym momencie psychika nie wytrzymuje obciążenia dokonanym złem i do głosu dochodzą wyrzuty sumienia, ponieważ "Czyny z naturą sprzeczne muszą rodzić / Choroby sprzeczne z naturą. [...]". O rozdarciu człowieka opowiada także inne dzieło Szekspira - Hamlet. Niepokoje człowieka są bezpośrednim wynikiem specyfiki jego losu. Życie stanowi niezaprzeczalny ciężar, na który składa się m.in. nieszczęśliwa miłość, szyderstwa ze strony innych, ciągłe poniżenia. Alternatywą zdaje się być dobrowolne odejście z tego świata, jednak człowiek obawia się tego, co nieznane. Z tego powodu wybiera znajome brzemię zamiast niepewności. Hamlet w pesymistyczny sposób komentuje sytuację istoty ludzkiej: "[...] Tak nasza / Świadomość wszystkich nas przemienia w tchórzy [...]". 

Refleksja na temat człowieka to także element twórczości Daniela Naborowskiego. W swych utworach podkreśla on przede wszystkim ulotność egzystencji, która wydaje się być czymś nieznaczącym, krótkotrwałym: "Godzina za godziną niepojęcie chodzi: / Był przodek, byłeś ty sam, potomek się rodzi". Człowiek nie może wierzyć w to, że jego los zawsze będzie pomyślny, na co wskazują słowa: "Kołem niepohamowanym lotny czas uchodzi, / Z którego spadł niejeden, co na starość godzi". Naborowski przypomina o nieuchronności śmierci, jednak podkreśla przy tym znaczenie przygotowania się na nią.

Twórcy barokowi nie wykazują optymizmu charakterystycznego dla renesansu, przekonania o niezwykłych możliwościach człowieka. Skupiają się przede wszystkim na pokazaniu rozdarcia istoty ludzkiej oraz marności jej egzystencji. Interesuje ich także mroczna strona ludzkiej psychiki oraz namiętności wpływające na działania człowieka. 

Przykładowo (na podstawie wybranych tekstów z podręcznika):

a) czas wertykalny

Czas wertykalny stanowi koncepcję, która zakłada wędrówkę człowieka ku wieczności. Tym samym egzystencja doczesna ma głębsze znaczenie w kontekście religijnym - prowadzi bowiem człowieka do innej rzeczywistości. Taki sposób pojmowania czasu jest bez wątpienia obecny w utworze Daniela Naborowskiego pod tytułem Na toż. Stanowi on refleksję na temat ulotności życia - każdy dzień, każda godzina i minuta przybliżają istotę ludzką do nieuchronnego końca. Czas przedstawiony w utworze nie jest cykliczny, ponieważ po śmierci człowiek nie otrzymuje kolejnego życia: "Więcej się ten nie wraca, kto z regestru spadnie". Wertykalność przejawia się natomiast w przekonaniu, że istota ludzka powinna być przygotowana na śmierć, ponieważ w ten sposób zyskuje życie wieczne. W kontekście religijnym zgon stanowi więc przejście ze świata doczesnego do wiecznego. 

b) koncept

W poezji barokowej ważną rolę odgrywał koncept - oryginalny pomysł poetycki, wykorzystujący skojarzenie nieoczywistych zjawisk oraz antytezy czy oksymorony. Jest on szczególnie obecny w twórczości Naborowskiego oraz Morsztyna. Na oczy królewny angielskiej, która była za Fryderykiem, falcgrafem reńskim, obranym królem czeskim, autorstwa pierwszego z wymienionych twórców, Koncept polega na porównaniu niezwykłych oczu królewny do wielu zjawisk, z których żadne nie oddaje ich piękna. Gradacja ta ostatecznie ulega odwróceniu - podmiot liryczny ponownie neguje wymieniane zjawiska, jednak tym razem kolejność jest odwrotna. Puentę zaś stanowi uwaga o tym, że nie można porównać oczu królewny do jednego zjawiska, ponieważ mieszczą one w sobie wszystko. W utworze Morsztyna Na koszulę brudną także występuje koncept. Utwór ten odwołuje się do tematyki miłosnej przedstawionej w niezwykły sposób, ponieważ wykorzystuje również estetykę turpistyczną. Podmiot liryczny zwraca się bezpośrednio do wybranki i ubolewa nad tym, że ma ona wielu wielbicieli, zaś wzdychania mężczyzn stają się przyczyną zabrudzenia koszuli.  

c) styl makaroniczny

Styl makaroniczny polega na przeplataniu swojej wypowiedzi słowami, zwrotami, zdaniami, które są obcojęzyczne. W baroku wtrącenia te najczęściej pochodziły z łaciny. Są one obecne w Pamiętnikach Paska i wskazują na erudycję autora, jego obycie: "Tam na tę wieżą komendant [załogi szwedzkiej] i wszyscy, co przy nim byli, uciekli i stamtąd o kwater, lubo nierychło, prosili, co mogliby byli otrzymać; ale te prochy, które directe pod tą wieżą zapaliły się, wyniosły ich bardzo wysoko [...]."; "Nie dziwować się, bo to depopulatores totius mundi et possessores quadraginta regnorum". W pewien sposób podnoszą także rangę dzieła.

d) vanitas

Pojęcie to sugeruje znikomość świata doczesnego, ludzkich dążeń oraz ziemskich przyjemności. Przejawy takiego sposobu postrzegania rzeczywistości bez wątpienia można dostrzec w Sonecie V Sępa Szarzyńskiego. Utwór ten przedstawia bogactwo, władzę, sławę i piękno jako ulotne dobra. Człowiek często do nich dąży, ale nie zapewniają mu spokoju ani prawdziwego spełnienia. Poeta podkreśla także związki ciała człowieka z doczesnością, co także świadczy o jego marności. 

Cechy charakterystyczne filozofii baroku:

• zainteresowanie racjonalizmem - postrzeganie rozumu jako najistotniejszego narzędzia poznania, które - w przeciwieństwie do zmysłów - nie staje się źródłem złudzeń; wykorzystywanie racjonalnych argumentów oraz logicznego wnioskowania;
• odwoływanie się do kategorii antynomii - stojących w opozycji do siebie pojęć;
• dualizm - traktowanie rzeczywistości oraz człowieka jako bytów obdarzonych dwoistą naturą (materia i duch);
• problematyka metafizyczna - zainteresowanie tematem wieczności, Boga oraz zła;
• teologiczna spekulatywność - refleksja na temat abstrakcyjnych problemów związanych z religią;
• matematyczna systematyczność - zapis formalny wszelakich rozważań. 

Przykładowo (na podstawie wybranych tekstów z podręcznika):

Barokowa filozofia życia - podobnie jak cała epoka - opierała się na wszechobecnych kontrastach. XVII wiek był czasem, w którym rozwijała się kultura, a jednocześnie polowano na czarownice czy też prowadzono wyniszczające konflikty na tle religijnym. Te sprzeczności stały się także widoczne w ówczesnym sposobie postrzegania egzystencji.

Z jednej strony artyści w swych dziełach podejmowali zagadnienia z zakresu metafizyki. W sonetach Sępa Szarzyńskiego dominuje przekonanie o tragicznym rozdarciu człowieka, w którym dochodzi do konfliktu tego, co doczesne (ciało) i wieczne (dusza). Życie jest dla poety nieustającym bojem z zagrożeniami (przyjemności, szatan, grzech) - jest to więc dość ponura wizja, w której nie ma miejsce na czerpanie przyjemności z życia. Relacja istoty ludzkiej z otaczającą ją rzeczywistością staje się przez to złożona. Według Sępa Szarzyńskiego człowiek - ze względu na swoją kondycję - powinien szukać opieki Boga, ponieważ tylko On może zapewnić mu zbawienie, jest też także celem ostatecznej (wiecznej) miłości. Podobne refleksje są obecne w Sonecie V - życie nie powinno polegać na korzystaniu z ulotnych rozkoszy, ponieważ odwracają one uwagę człowieka od najistotniejszych spraw: "Nędzna pociecha, gdy żądzą zwiedzione / Myśli cukrują nazbyt rzeczy one, / Które i mienić, i muszą się psować". Celem egzystencji jest więc dążenie ku Stwórcy, który stanowi źródło spokoju i sensu. 

Podobną filozofię życia wyznaje Daniel Naborowski. Również u niego pojawia się wizja życia jako czegoś kruchego i ulotnego. Człowiek jest bezradny wobec przemijającego czasu: "Słońce więcej nie wschodzi to, które raz minie, / Kołem niehamowanym lotny czas uchodzi, / Z którego spadł niejeden, co na starość godzi". Każdy dzień przybliża człowieka do odejścia ze świata doczesnego: "Karmia byt nasz godziny, która leci snadnie". Istota ludzka, mając świadomość śmierci, powinna więc dążyć do tego, by życie doczesne stanowiło dla niej przygotowanie do wieczności. W tym celu Naborowski w zakończeniu utworu Na toż przestrzega swych odbiorców: "Na to masz zawsze pomnieć, o człowiecze hardy: / Dwakroć żyje, kto żyjąc umrzeć się gotuje; / Umiera dwakroć, kto się śmiertelnym nie czuje". Egzystencja powinna być więc przepełniona modlitwą oraz troską o zbawienie. 

W filozofii życia baroku istniał także odmienny sposób postrzegania życia. O ile ten wspomniany wcześniej akcentował jego marność i zachęcał do modlitwy, o tyle drugi wyrażał zachwyt doczesnością. Przejawy takiej postawy są obecne w twórczości Naborowskiego i Morsztyna. W utworze tego pierwszego poety pt. Na oczy królewny angielskiej, która była za Fryderykiem, falcgrafem reńskim, obranym królem czeskim dominuje refleksja na temat piękna oraz uroku oczu królewny - nie można jednak wyrazić ich wspaniałości za pomocą słów, ponieważ nie są one adekwatne. Zauważalny w wierszu jest zwrot ku temu, co doczesne, ale także piękne. Nie bez znaczenia pozostaje sam koncept, który stanowi swoistą grę skojarzeń w celu zaskoczenia odbiorcy.

Również Morsztyn swoje teksty, w których również występują rozmaite koncepty, poświęca przede wszystkim miłości, a więc przemijającym zjawiskom. W przedstawionej przez niego filozofii istotna jest fascynacja kobietą - źródło szczęścia oraz przyjemności. W oryginalny sposób przedstawia zróżnicowane przeżycia, które wynikają z niekoniecznie szczęśliwego uczucia. Zauważa także, że może być ono źródłem cierpienia lub ambiwalentnego stanu. Jednocześnie stanowi istotny element ludzkiej egzystencji, wzbogaca ją. 

Przykłady wybranych refleksji na temat czasu i śmierci:

Refleksje Naborowskiego:

• Śmierć stanowi niezmienny element losu człowieka.
• Egzystencja człowieka bardzo szybko przemija.
• Każdy kolejny dzień przybliża człowieka do końca. 
• Istota ludzka powinna być przygotowana na śmierć, by zyskać drugie życie - wieczne. 
• Pojawia się wertykalna koncepcja czasu.

Refleksje Sępa Szarzyńskiego:

• Życie ludzkie nieubłaganie prowadzi człowieka ku śmierci. Jest to przejście z rzeczywistości doczesnej do wiecznej.
• Perspektywa śmierci przypomina człowiekowi o tym, że doczesność to tylko ulotne przyjemności, zaś najważniejsze jest dążenie ku Bogu.
• Pojawia się wertykalna koncepcja czasu, ponieważ ziemskie życie prowadzi człowieka ku wieczności. 

Refleksje Szekspira:

• Śmierć przedstawiona jako wybawienie od cierpień związanych z życiem.
• Dobrowolne poddanie się śmierci budzi niepokój człowieka, ponieważ obawia się tego, co nieznane. 

Przykładowo (na podstawie wybranych utworów Naborowskiego i Morsztyna):

Przejawy dialogu z tradycją:

• nie występuje Fatum -> Makbet sam podejmuje decyzje, które nie wynikają z przeznaczenia, lecz są wynikiem jego świadomych dążeń; również słowa czarownic nie wskazują jednoznacznie na konieczność zbrodni, ale mężczyzna interpretuje je na swój sposób;
• bohaterowie mogą być dobrzy lub źli, na ich decyzje wpływają emocje -> nie wszyscy bohaterowie w sztuce Szekspira są szlachetni, o czym świadczy chociażby przemiana tytułowej postaci: wierny rycerz staje się mordercą króla; na działania Makbeta wpływają także jego namiętności oraz ambicje;
• zerwanie z zasadą trzech jedności -> akcja toczy się w różnych miejscach (np. dzika okolica, zamek Makbeta), wydarzenia nie rozgrywają się w ciągu jednej doby;
• brak chóru;
• drastyczne wydarzenia -> zabójstwo króla;
• zastosowanie innego podziału -> są akty i sceny.

Elementy wspólne:

• tragiczne zakończenie losu bohaterów -> uwikłanie Makbeta w kolejne zbrodnie, śmierć jego żony;
• poważna tonacja -> pokazanie przemiany Makbeta i tragicznych konsekwencji;
• doniosłość podjętej problematyki -> mechanizmy władzy, zbrodnia i jej konsekwencje. 

Przykładowe powody, dla których warto znać dzieła Szekspira:

Szekspir porusza w swych dziełach tematy, które nadal pozostają aktualne.

Dzieła Szekspira wyróżniają się uniwersalnym przesłaniem. Mimo upływu wieków przekazują powszechne prawdy na temat człowieka, jego psychiki czy dążeń. Mechanizmy władzy zostają ukazane przede wszystkim w Makbecie. Tragedia ta pokazuje ewolucję wiernego rycerza w zbrodniarza, który zrobi wszystko, by osiągnąć upragnioną władzę. Autor wyraźnie wskazuje na konsekwencje będące wynikiem naruszenia porządku moralnego. Jest to także - w przypadku lady Makbet - wnikliwa analiza postaci, która zdaje się nie odczuwać wyrzutów sumienia, ale w ostatecznym rozrachunku załamuje się pod ciężarem winy. Z kolei popularny motyw nieszczęśliwej miłości zostaje ukazany w Romeo i Julia. Temat ten także można uznać za aktualny, ponieważ dotyka kwestii uczuć - charakterystycznej dla wszystkich istot ludzkich. 

Znajomość dzieł Szekspira pozwala na zrozumienie wytworów kultury, które nawiązują do jego twórczości.

Poznanie dzieł Szekspira jest niezbędne, by możliwe stało się zrozumienie dzieł nawiązujących do niego. Sztuki angielskiego dramaturga stanowią niewyczerpane źródło natchnienia dla wielu artystów, którzy parodiują, przetwarzają, reinterpretują jego twórczość. Są to dzieła literackie, lecz również malarskie, filmowe, rzeźbiarskie. Wcześniejsza lektura oryginalnych sztuk pozwala na prześledzenie wprowadzonych zmian oraz dostrzeżenie mechanizmów, które wykorzystano przy przekształceniu. Pozwala to również na czerpanie pełnej przyjemności z kultury. 

Twórczość Szekspira wskazuje na możliwości języka.

Szekspir to twórca świadomy języka oraz jego możliwości. W Makbecie słowo ma moc kształtowania określonych postaw: za pomocą odpowiednich środków językowych lady Makbet nakłania swego męża do zbrodni. Jego wątpliwości znikają, zaś pojawia się przekonanie o konieczności morderstwa. Słowa czarownic zasiewają niepokój w bohaterze, ponieważ pobudzają jego ambicje. Język pozwala także na wyrażanie uczuć (Romeo i Julia), świadczy o niepowtarzalnym pięknie miłości. Umożliwia także prowadzenie subtelnych gier - dzięki temu miłość staje się ekscytująca. 

Przykładowo (na podstawie fragmentów z podręcznika):

Uniwersalność dzieła Moliera przejawia się w jego ponadczasowości. Autor przedstawia bowiem w swej sztuce człowieka, który jest opętany chciwością, potrzebą gromadzenia dóbr - według badaczy jest to jedna z najgłębiej zakorzenionych w człowieku cech. Harpagon zostaje pokazany jako odrażająca postać, dla której liczy się wyłącznie ciągłe bogacenie się. Jego chorobliwe przywiązanie do pieniądza jest źródłem komizmu, ale stanowi także gorzką refleksję na temat człowieka pogrążonego w swej obsesji. Tym samym można stwierdzić, że poruszona problematyka jest aktualna także współcześnie.

Molier przedstawia wpływ chciwości Harpagona na jego relacje z bliskim; pokazuje zanik więzi rodzinnych, brak zaufania, o którym świadczy to, że zarówno syn - jak i ojciec - w ogóle się nie znają: "Jak to, ojcze! To ty się plugawisz tak haniebnym rzemiosłem?". Bohater posuwa się nawet do zaaranżowania małżeństw swych dzieci, jednak nie bierze pod uwagę ich zdania ani uczuć. Zachowanie postaci znacząco wpływa także na jej relacje z otoczeniem. Opowieść Jakuba stanowi dobitne potwierdzenie tego, iż postawa Harpagona budzi pogardę oraz docinki ze strony innych ludzi: "Ruszyć się nie można, aby się nie słyszało, jak pana obrabiają na wszystkie strony. Jesteś pan pośmiewiskiem całego świata; nikt o panu inaczej nie mówi, tylko jak o skąpcu, dusigroszu, brudasie i lichwiarzu". Zaprezentowanie wpływu chciwości na relacje z innymi ludźmi również można uznać za przejaw uniwersalności Skąpca - mechanizmy te są niezmienne.

Kolejny przejaw uniwersalności stanowi bez wątpienia humor występujący w dziele. W Skąpcu komizm jest związany z charakterem Harpagona - jego przywary ulegają wyolbrzymieniu, bohater staje się groteskową figurą. Drugim źródłem są sytuacje - nieoczekiwany przebieg zdarzeń wywołuje śmiech odbiorcy. 

Trzy przykładowe motywy w twórczości Morsztyna:

• Miłość -> miłość jest bardzo ważnym tematem twórczości Morsztyna. Poeta pokazuje nie tylko jej cielesny wymiar, ale także duchowy, ponieważ opisuje przeżycia adoratora, jego cierpienie wynikające z tego stanu. W wierszach pojawia się także bardzo często nieszczęśliwe uczucie - nie przynosi ono spełnienia, lecz trudno z niego także zrezygnować - staje się źródłem rozterek. Nieobcy jest także Morsztynowi erotyzm, potrzeba czerpania przyjemności z ziemskiej egzystencji. Miłość zostaje w jego dziełach przedstawiona jako uczucie niezwykle skomplikowane, jednak cenne. 
• Piękno -> motyw ten jest obecny przede wszystkim w utworze Niestatek. Piękno jawi się jako coś subiektywnego - jego ocena zostaje uzależniona od nastroju mężczyzny, który patrzy na swą wybrankę. Nie można go także w jednoznaczny sposób zdefiniować, ale istotę przybliżają kolejne zestawienia (pozytywne lub negatywne). Odwołanie do znajomych elementów pozwala na scharakteryzowanie tego, czego nie można oddać za pomocą słów.  
• Brzydota -> Morsztyn śmiało odwołuje się do turpizmu - nawet w utworze o charakterze miłosnym. Pozwala to na stworzenie oryginalnego konceptu, w którym dym, brud łącza się z żarliwym uczuciem adoratorów. W pewien sposób poeta poszerza więc klasyczny model piękna, ma możliwość zaskoczenia czytelników. 

Przykładowo:

Środki stylistyczne popularne w baroku:

• elipsa;
• gradacja;
• inwersja,
• metonimia;
• synekdocha;
• oksymoron;
• paradoks;
• hiperbola;
• metafora.

Środki stylistyczne, które upodobali sobie twórcy barokowi, umożliwiały wyrażenie kontrastów związanych z ludzką egzystencją. Epoka ta zaprzeczała renesansowemu porządkowi oraz harmonii; wskazywała natomiast na rozdarcie człowieka między doczesnością i wiecznością, przyjemnością i modlitwą, niepokojem i radością płynącą z uroków życia. Ponadto wykorzystywane środki bardzo często pozwalały na zaskoczenie odbiorcy nieoczywistym połączeniem zjawisk lub skojarzeń, wyrażenie tego, co niemożliwe do przedstawienia za pomocą samych słów. Z tego też powodu wiele utworów opierało się na koncepcie - oryginalnym pomyśle poetyckim - użycie zaś odpowiednich zabiegów językowych umożliwiało intrygujące przedstawienie go. 

a) fraszka ('gatunek literacki') - fraszka ('błahostka')

Wyrazy te to homonimy. Mają takie same brzmienie. Mimo tego różnią się znaczeniem.

b) zdrowie - choroba

Są to wyrazy o przeciwstawnym znaczeniu - antonimy. 

c) piękno - uroda

Wyrazy te mają zbliżone znaczenie. Są więc synonimami, a zależność między nimi to synonimia. 

Przykładowo:

znaczenie niedosłowne - znaczenia metaforyczne, które nie występują w słowniku; można je oczytać wyłącznie w kontekście innych słów, np. gałąź rodu - słowa te razem zyskują zupełnie nowe znaczenie - jest ono odmienne od sensów dosłownych;

znaczenie nieostre - zakres znaczeniowy takich wyrazów jest nieprecyzyjny, trudny do określenia; np. miłość, przyjaźń, rozkosz;

Ekspresywizmy to wyrazy oraz wyrażenia, które są nacechowane emocjonalnie. Wskazują na stosunek mówiącego do danego przedmiotu/osoby/zjawiska. Posługujemy się nimi, kiedy chcemy wyrazić swoje emocje lub wrażenia względem danego przedmiotu/zjawiska/osoby.