Poeta przypisuje "wieści gminnej" ogromną rolę. Jest ona spoidłem, "arką przymierza" łączącą przeszłość z teraźniejszością; jest skarbnicą myśli i uczuć ludu; jest niezniszczalna i stanowi narodową pamiątkę. Autor umieścił "Pieśń Wajdeloty" w swoim utworze, aby ukazać, jak ważną funkcję w kształtowaniu się świadomości narodowej i uczuciowości pełni literatura. To pieśń "mnicha siwego" wzbudzała w Konradzie miłość do Litwy i poczucie tożsamości narodowej. Obrazy poetyckie przenosiły bohatera do rodzinnych stron, a rozłąka nie zniszczyła w Konradzie patriotycznych uczuć, ponieważ z Litwą łączyła mężczyznę poezja. Pieśń ma także niejako sprawczą moc, ponieważ to za jej sprawą w Wallenrodzie zrodziło się pragnienie zemsty.
Halban namawia Waltera do zemsty na Zakonie Krzyżackim. Bohater daje Wallenrodowi przyzwolenie na zdradę, ponieważ jako niewolnik nie ma szans walczyć w uczciwym pojedynku z wrogiem. Może jedynie zrealizować podstępny plan, wzbudzając zaufanie Krzyżaków po to, by móc później to zaufanie wykorzystać:
"Wolnym rycerzom, powiadał, wolno wybierać oręże
I na polu otwartym bić się równymi siłami;
Tyś niewolnik: jedyna broń niewolników jest zdrada.
Zostań jeszcze i przejmij sztuki wojenne od Niemców,
Staraj się zyskać ich ufność. Dalej obaczym, co począć".
Aldona proponuje mężowi, aby opuścili ziemię Niemców i udali się na Litwę, gdzie znajdą schronienie w górach lub lasach. Walter jednak odmawia, powołując się na poczucie obowiązku względem innych matek i dzieci oraz na fakt, że Niemcy będą podbijać sukcesywnie kolejne ziemię, a oni staną się wiecznymi uciekinierami, którzy ostatecznie, obawiając się jednych nieprzyjaciół, wpadną w ręce innych:
"My odjedziem, a inne matki i dzieci zostawim.
Tak uciekali Prusacy: Niemiec ich w Litwie dogonił.
Jeśli nas w górach wyśledzi?… Znowu dalej ujedziem.
Dalej? dalej, nieszczęsna? dalej ujedziem za Litwę?
W ręce Talarów lub Rusi?…"
Halban nie popełnił samobójstwa razem z Wallenrodem, ponieważ mnich musiał dokończyć dzieło bohatera. Bard zobowiązał się rozpowszechnić historię Konrada za pośrednictwem pieśni, które okrążają narody i są nieśmiertelne. Jego utwór będzie chwalić czyn Wallenroda, ale także zagrzewać do walki i wzbudzać ambicje do naśladowania heroicznej postawy Konrada, aby jego poświęcenie nie okazało się daremne. Dzięki postaci Helbana czytelnik może się domyślać, jakie ogromne nadzieje pokładał Mickiewicz w twórczości literackiej.
Sposób, w jaki Wallenrod wypowiada się o swoim czynie:
Porównanie Konrada do biblijnego Samsona nadaje bohaterowi powieści poetyckiej heroicznych cech. W kontekście biblijnej historii czyn Wallenroda staje się ogromnym poświęceniem namaszczonym przez Boga - jak Samson otrzymał od Stwórcy moc, by powalić słupy podtrzymujące budynek, tak Konrad zdaje się realizować boską wolę, walcząc w obronie ojczyzny.
Przykładowe rozwiązanie:
Rady, jakich Halban udziela Wallenrodowi, można interpretować z punktu widzenia makiawelizmu. Siwy mnich staje na stanowisku, że w trosce o dobro ojczyzny można się posunąć nawet do niemoralnych czynów. Do takiego też zachowania Halban namawia swojego przyjaciela, wprost mówi mu, że w sytuacji, w jakiej się znalazł, jedynym wyjściem jest zdrada. Zatem rady mnicha mają sens makiaweliczny.
Przykładowe rozwiązanie:
Konrad Wallenrod odniósł sukces jako patriota , niestety przegrał jako człowiek - chrześcijanin i mąż. Bohater stanął przed trudnym wyborem: czy opowiedzieć się po stronie moralności chrześcijańskiej czy pogańskiej. To doprowadziło go do wewnętrznego rozdarcia: wychowany w duchu chrześcijańskim, ciągle wracał sercem i pamięcią do pogańskiej Litwy. Ponadto Konrad poświęcił nie tylko swoje życie, ale także szczęście swojej żony, Aldony, która większość swojego małżeńskiego życia spędziła w pustelniczej wieży. Postępowanie Konrada wymagało również wyrzeczenia się kodeksu rycerskiego, który nakazywał jawną konfrontację z przeciwnikiem. Wobec tego Wallenrod poniósł osobistą klęskę i żałował swojego czynu.
Przykładowe rozwiązanie:
Wallenrod nie jest dumny ze swojego czynu. Targają nim wyrzuty sumienia, ponieważ wie, że skrzywdził swoją żonę i zdradził wartości, które od dziecka wyznawał. Wallenrod dla dobra ojczyzny musiał zrezygnować z etyki chrześcijańskiej i sięgnąć po nieuczciwe metody działania, doprowadzając oddziały swojego wojska do sromotnej klęski. Świadomość takich czynów nie pozwoliła bohaterowi cieszyć się ze zwycięstwa, czego dowodzi chociażby jego rozmowa z Pustelnicą.
Przykładowe rozwiązanie:
"Konrad Wallenrod" Adama Mickiewicza wydany w 1828 roku , czyli w czasach, kiedy Polska była pod zaborami, a w głowach Polaków rodziła się myśl o zrywie niepodległościowym (powstanie listopadowe), był odczytywany jako zachęta do podjęcia konspiracyjnej walki. Bohater powieści poetyckiej - jak zaznaczała Maria Janion - stał się dla Polaków symbolem walki o wolność, a nawet zainspirował spiskowców do ataku wielkiego księcia Konstantego.
Tragizm Konrada Wallenroda polegał na tym, że bohater stanął przed konieczność wyboru między dwoma równorzędnymi racjami, lecz każda decyzja ma negatywne skutki. W przypadku Konrada na jednej szali położono się los ojczyzny, patriotyzm, poczucie obowiązku względem kraju, a na drugiej honor, moralność i miłość. Gdyby bohater zrezygnował ze swojego podstępu, byłby nieszczęśliwy, ponieważ zdradziłby ojczyznę, Wallenrod wybrał więc nieetyczne postępowanie, jednak i to było obarczone konsekwencjami: bohater doprowadził do śmierci tysięcy swoich żołnierzy oraz zniszczył życie ukochanej kobiety. To sprawiło, że mimo politycznego zwycięstwa Wallenrod miał wyrzuty sumienia, ponieważ jako człowiek podniósł klęskę.