Narrator w "Pamiątkach Soplicy" i Sędzia w "Panu Tadeuszu" o dawnych czasach wypowiadają się z uznaniem. Narrator gawędy wyraża dosyć surową ocenę jemu współczesnych: "Wszystko dawniej szło lepiej niż teraz. Takie przestępstwa, co by dziś i miano za żart, to i ludzi gorszyły, i widoczne kary od Boga ściągały; a teraz już tyle złego się namnożyło i takie paskudztwa, o których dawniej ani słychu, że Panu Bogu naprzykrzyło się karać i zdaje się, iż ludziom mówi: Róbcie co chcecie". Sędzia w "Panu Tadeuszu" nie jest tak radykalny w sądach, jednak zauważa: "Dziś nowym zwyczajem, / My na naukę młodzież do stolicy dajem; / I nie przeczym, że nasi synowie i wnuki / Mają od starych więcej książkowej nauki; / Ale co dzień postrzegam, jak młodź cierpi na tem, / Że nie ma szkół uczących żyć z ludźmi i ze światem". Bohater stwierdza, że nauki, jakie odbył on za młodu, są zdecydowanie bardziej wartościowe, ponieważ wtedy uczono prawdziwej grzeczności.

Słowa w gawędzie Rzewuskiego "Róbcie, co chcecie" dotyczą czasów współczesnych narratorowi, kiedy - jego zdaniem - społeczeństwo zaczęło żyć niegodziwie, łamiąc przykazania. Są to słowa Boga, który odwrócił się od ludzi, gdyż ci zwątpili w ogóle w jego istnienie. Stąd też przestępstwa, podłości i nikczemności nie są karane.

Natomiast wypowiedź Sędziego: "Każdy, gdzie chce, wchodzi" odnosi się do młodych osób, które obserwuje bohater. Jego zdaniem młodzież zapomina o grzeczności, tradycji i dobrym wychowaniu, z czego słynął każdy szlachcic. On sam, jak przyznaje, odebrał gruntowne nauki u Wojewody. Zaś współcześni młodzi ludzi odcięli się od tradycji, przez co ginie troska o dobre imię rodu. Pochodzenie i pozycja społeczna nie są już legitymacją młodego szlachcica.

Cechy opisanej szlachty:

• silnie zhierarchizowana: "Książę, napotkawszy jakiegoś szlachcica z obdartą czapką, zdjął mu ją, na swoją głowę włożył, a dał mu swoją aksamitną";
• skłonna do hucznych biesiad: "Po obiedzie wszyscy poszliśmy na dziedziniec bernardynów, gdzie lubo dobrze byliśmy pijani...";
• zaangażowani w narodową sprawę: "A nam czy siedzieć cicho? Gdy wielki wielkiego / Będzie dusić: my duśmy mniejszych, każdy swego./ Z góry i z dołu, wielcy wielkich, małych mali, / I tak zakwitnie szczęście i Rzeczpospolita".

Przykładowe rozwiązanie:

W stosunku do przeszłości bohaterów dzieł Mickiewicza i Rzewuskiego wyraża się ideowy tradycjonalizm i nostalgia za dawną Polską. Ów tradycjonalizm szczególnie widoczny jest w opowieści Seweryna Soplicy, który w zachowaniu współczesnych dostrzega zło, niegodziwość i grzech, a w przeszłości dopatruje się norm i wzorców postępowania. Mniej radykalny w ocenie jest Sędzia z "Pana Tadeusza". Bohater dostrzega pewne mechanizmy wpływające na zmiany w społeczeństwie, nie potępia współczesnych mu młodych ludzi, jednak widzi ich wady. Nade wszystko przez szlachciców przemawia nostalgia za dawną Polską, kiedy oni sami byli młodzi. Obrazuje to tendencję charakterystyczną dla każdego pokolenia - wszak każdy starszy, doświadczony człowiek okres swej młodości wartościuje jak najbardziej pozytywnie, jednocześnie krytykując młodsze pokolenia.

Przykładowe rozwiązanie:

Przeszłość idealizuje Henryk Rzewuski, ponieważ:

• uważa, że poprzednie pokolenia były wolne od przestępstw i wykroczeń, a jeśli już takowe się zdarzały, to szybko winowajców dosięgała boska kara: "Wszystko dawniej szło lepiej niż teraz. Takie przestępstwa, co by dziś ich miano za żart, to i ludzi gorszyły, i widoczne kary od Boga ściągały".
• Adam Mickiewicz istotnie dostrzega w przeszłości i tradycjach niezwykle wartościowe wzory, ale nie dokonuje tak jednoznacznego rozgraniczenia: przeszłość-teraźniejszość. Sędzia jawi się jako człowiek bardziej wyrozumiały: "Grzeczność nie jest nauką łatwą ani małą. [...] / Trzeba się długo uczyć, ażeby nie zbłądzić / I każdemu powinną uczciwość wyrządzić. / I starzy się uczyli..,.".