Przykładowe rozwiązanie:
Romantyzm z jednej strony negował oświeceniowe ideały , a z drugiej strony je powielał. Kluczową wartością zaczerpniętą z poprzedniej epoki był indywidualizm, zaś w opozycji do oświeceniowego racjonalizmu stał irracjonalizm doby romantyzmu. Ówcześni wartościowali siłę uczuć, intuicji czy wyobraźni, które stanowiły nowe drogi do poznania i zrozumienia świata. W taki sam sposób poznawano świat - poprzez indywidualne, subiektywne i względne doświadczenia. Otwarcie na to, co tajemnicze, metafizyczne, niedostępne ludzkiemu rozumowi skutkowało zmianą postawy wobec religii. O ile w oświeceniu propagowano deizm czy ateizm, o tyle w romantyzmie aprobowano mistycyzm - kontakt człowieka z Bogiem. W tym okresie odkryto także ogromną wartość kultury ludowej. Była ona nie tylko doskonałym źródłem inspiracji i sposobem na "odświeżenie" języka literackiego, ale także skarbnicą odwiecznych wartości moralnych. Zdaniem romantyków ludność wiejska żyjąca blisko natury posiadła moralną czystość i naturalną zdolność odczuwania metafizyki. W tym kontekście warto wspomnieć o romantycznym postrzeganiu natury jako przeciwieństwa cywilizacji i potężnej siły, która w zestawieniu z ludzkimi osiągnieciami jest trwała, niezmienna i pewna.
Szczególnym obiektem zainteresowań romantyków była historia - zastanawiali się nad porządkiem rządzącym dziejami, interesowali się dawnymi kulturami i starali się odgadnąć, jaką rolę odgrywa Polska na arenie Europejskiej. Tłumaczenie aktualnych zjawisk faktami historycznymi i interpretacja tych zjawisk nosi miano historyzmu. Historia Polski nierozerwalnie łączy się z romantyczną ideą narodu i ojczyzny, dla której warto walczyć i umierać. Ze względu na rozbiory idea ojczyzny rozszerzyła się poza granice konkretnego terytorium i stała się ponadprzestrzenną wspólnotą łączącą emigrantów w różnych krajach. Miłość do ojczyzny obok miłości do kobiety była najważniejszą wartością dla romantyków. Ta druga z kolei była niespełniona. Bohater romantyczny - wrażliwy, uduchowiony - cierpiał z powodu niemożności zespolenia się z ukochaną.
Cechy literatury romantycznej:
Najpopularniejsze gatunki:
Przejawy konwencji fantastycznej:
Źródła inspiracji dla romantycznych twórców:
Bohaterowie romantyczni:
Cechą wspólną wszystkich bohaterów jest przede wszystkim wrażliwość i uczuciowość.
Motyw romantycznego wędrowca realizuje przede wszystkim cykl Adama Mickiewicza "Sonety krymskie". Czytelnik, towarzysząc pielgrzymowi podczas jego wędrówki po bezkresnych stepach Krymu, obserwuje także zmieniające się uczucia podmiotu lirycznego. W początkowych sonetach, np. "Stepy akermańskie" czy "Burza" pielgrzym jest bardzo osamotniony i smutny. Podmiotowi doskwiera nostalgia tak wielka, że w obliczu niebezpieczeństwa jest obojętny - nie ma żadnej wartości, dla której mógłby żyć: "I pomyślał: szczęśliwy, kto siły postrada, / Albo modlić się umie, lub ma się z kim żegnać". W kolejnych utworach zmienia się nieco nastawienie wędrowca. Nie jest już tak bardzo skupiony na swoich emocjach, a stara się bacznie obserwować nowe miejsca, które są dla niego źródłem refleksji historiozoficznych. Należy zaznaczyć, że Mickiewiczowski podróżnik, to nie tylko wyalienowany i urzeczony ogromem natury wędrowiec, ale także przedstawiciel zniewolonego narodu. Ogląda on na pozostałości po podbitym - podobnie jak Polska - państwie, co inspiruje go do zastanowienia się nad prawami rządzącymi dziejami ludzkości: "Gdzież jesteś, o miłości, potęgo i chwało! / Wy macie trwać na wieki, źródło szybko płynie, / O hańbo! wyście przeszły, a źródło zostało" ("Bakczysaraj"). Ostatecznie zagubiony wędrowiec zaczyna odnajdywać się w nowej rzeczywistości, dostrzegać jej piękno, oswajać się z nią - z wzniosłością mówi: "Lubię poglądać wsparty na Judahu skale" ("Ajudah").
Przykładowe rozwiązanie:
Romantyzm wysoko cenił kulturę ludową, przyczyn takiego zainteresowania ludowością można doszukiwać się w romantycznej koncepcji narodu i ojczyzny. Zdaniem ówczesnych spoidłem danego społeczeństwa nie jest konkretne terytorium, ale "duch narodu", który został utrwalonych w obyczajach i wierzeniach ludu. Ponadto ludowy światopogląd zgadzał się z ideami romantyków, którzy ponad racjonalnym oglądem świata sytuowali uczucie, intuicję i wiarę. Irracjonalizm sprawiał, że utwory romantyczne były pełne tajemniczości, co doskonale łączyło się z magicznymi i zabobonnymi wierzeniami i praktykami ludzi na wsi. Rytuały ludowe ciekawiły ówczesnych i stanowiły inspiracje oraz swego rodzaju sposób na poznawanie świata.
Nawiązywanie do ludowości w literaturze odbywało się poprzez realizację typowo ludowych gatunków (pieśń, ballada) lub poprzez wprowadzanie do utworów motywów, postaci czy elementów światopoglądu z kultury ludowej (pustelnik, rusałka, obrzęd dziadów, moralność ludowa). Gatunki o proweniencji ludowej chętnie tworzył Adam Mickiewicz ("Ballady i romanse"). W tychże utworach pojawiają się także postaci z demonologii ludowej: świtezianki, pustelnicy, rusałki czy elementy ludowego światopoglądu: magiczne myślenie, moralność ludowa. Mentalność ludzi wsi najpełniej wyraża się w balladzie "Romantyczność", gdzie narrator (przedstawiciel inteligencji) opowiada się po stronie ludowego poglądu na świat: "Czucie i wiara silniej mówią do mnie niż mędrca szkiełko i oko". Drugi z największych poetów polskiego romantyzmu również w podobny sposób nawiązywał do ludowości. Wspomnieć jednak należy o dramacie Juliusza Słowackiego "Lilla Weneda", w którym autor przedstawił historię walczących plemion słowiańskich: Lechitów i Wenedów. Rekonstruowanie przedhistorycznych losów Polaków i próba odnalezienia przyczyn aktualnego stanu rzeczy w dawnej historii są także związane z ludowością i wskrzeszaniem "ducha narodu".
Przykładowe rozwiązanie:
Koncepcje poety i poezji:
| Adam Mickiewicz | Juliusz Słowacki |
|
|
Przykładowe rozwiązanie:
Bóg w literaturze polskiego romantyzmu był wartością, która pozwalała przetrwać okres zaborów. Adam Mickiewicz doszukał się analogii między historią Polski a męczeńską śmiercią Chrystusa. Taka koncepcja, przypisująca Polsce szczególną rolę na arenie europejskiej, nosi nazwę mesjanizmu. Zatem wiara i religia pozwalały znaleźć uzasadnienie dla cierpienia wielu Polaków. Co ciekawe romantyczny wieszcz w III części "Dziadów" zawarł nie tylko ideę mesjanistyczną, ale także scenę buntu indywidualisty Konrada przekonanego o swoich nieograniczonych możliwościach. Niebo wobec bluźnierczych słów uzurpatora milczy, co każe postrzegać Stwórcę jako dumnego, odległego i pełnego majestatu, który nie ugnie się pod groźbami człowieka, a odpowie jedynie na jego pokorne wezwanie (widzenie księdza Piotra). Podobną pokorną postawę wobec Boga przyjął także Juliusz Słowacki w wierszu "Smutno mi, Boże". Poeta wielbił dzieło stworzenia, jednak przyznał się, że mimo cudowności świata jest ogromnie smutny i samotny: "Choć mi tak niebo Ty złocisz i morze, / Smutno mi, Boże!".
Przykłady niejednoznaczności wypowiedzi:
"Wam, pieśni, ludzkie oczy, uszy, niepotrzebne; -
Płyńcie w duszy mej wnętrznościach,
Świećcie na jej wysokościach".
"Ten głos, który z pokoleń pójdzie w pokolenia:
Krzyknę, żeś Ty nie ojcem świata, ale…" ("Dziady" cz. III)
"Skąpałem się… i ożyłem,
I czuję życie!
Lecz nim myślą olbrzymią rozpłonę,
Posągu piękność mam — lecz lampy brak".
"Pójdę na zimny świat i mogę przysiąc,
Że te na czole tysiąc gwiazd i w oczach tysiąc". ("Kodian")
Niejednoznaczności wynikają z przekonania romantycznych pisarzy, że poezja powinna służyć przekazywaniu głębokich uczuć natchnionego poety-wieszcza. Ich celem jest pobudzenie wyobraźni i stworzenie miejsca dla różnorodnych interpretacji.
Przykładowe rozwiązanie:
Elementy językowego obrazu świata charakterystyczne dla polskiej kultury (na podstawie fragmentów "Pamiątek Soplicy" Henryka Rzewuskiego):