Przykładowe rozwiązanie:

Wobec okrucieństwa wojny i Holokaustu rozważania na temat pochodzenia zła były często podejmowane. Tym zagadnieniem interesowano się także w innych epokach, niemniej w I połowie XX wieku ludzie doświadczyli go tak bardzo i tak ogromną skalę, że nie sposób uniknąć tego problemu także w rozważaniach natury literackiej. Filozofowie m.in. Hannah Arendt czy Erich Fromm starali się wytłumaczyć istotę zła i spróbować zrozumieć, dlaczego nazizm zyskał tak wielu zwolenników. Również papież Jan Paweł II usiłował wytłumaczyć przyczyny wybuchu II wojny światowej i wszechobecnego wtedy zła. W poezji problematykę zła podjął Czesław Miłosz w wierszu "Unde malum". Ten utwór stanowi polemikę z dziełem Tadeusza Różewicza o takim samym tytule. Pisarz postawił w nim odpowiedź na pytanie o pochodzenie zła: "Skąd się bierze zło? / jak to skąd / z człowieka / zawsze z człowieka / i tylko z człowieka". Zdaniem Różewicza ludzie są swego rodzaju zaburzeniem w funkcjonowaniu natury. Gdyby zginął nasz gatunek, ziemia odzyskałaby "swój blask i urok". Z takim poglądem na istotę zła polemizuje Czesław Miłosz, który twierdzi, że nie ma dychotomii: dobra natura - zły człowiek. Gdyby "pozwolić człowiekowi / wytruć swój rodzaj", przyroda zniwelowałby zgubne skutki rozwoju cywilizacyjnego ("na pofabrycznych pustkowiach / wyrosną dębowe lasy"), lecz ze świata nie zniknęłoby zło. W utworze Miłosza wyrządzanie zła (krzywdzenie niewinnych) nie jest jedynie właściwością człowieka: "krew rozszarpanego przez wilka jelenia / nie będzie przez nikogo widziana / jastrząb będzie spadać na zająca / bez świadków". Nie ma więc różnicy między cierpieniem wyrządzanym przez człowieka i przez zwierzęta. Ludzie mają jednak świadomość - zdolność nazywania abstrakcyjnych pojęć - niemniej nie są jedynym źródłem zła w świecie.

Tyrteizm polskiej poezji okresu wojny:

• "Alarm" Antoni Słonimski - podmiot liryczny w tym wierszu realizuje tyrtejski model poezji. Nawołuje do zaangażowania w walkę o wolność kraju i zachowania heroicznej i odważnej postawy mimo wielkiej skali zniszczeń w mieście. Utwór "Alarm" powstał w 1939 roku po tym, jak Warszawa została zbombardowana. Pierwsza część tekstu przypomina reportaż, natomiast w drugiej pojawia się bezpośrednie zagrzewanie rodaków do walki. Podmiot liryczny swój apel rozpoczyna od słów: "Nie, tego alarmu nikt już nie odwoła. / Ten alarm trwa". Przywołuje ważne wydarzenia historyczne, które są dowodem męstwa oraz odwagi i które mogą zintegrować Polaków wokół wspólnych wartości. Roztacza przed rodakami widok stolicy silnej i dumnej, która mimo zniszczeń nie poddała się i heroicznie walczyła do końca: "I płynie miasto na skrzydłach sławy".
• "Polska Podziemna" Stanisław Baliński - w tym wierszu została wyrażona wola walki, pojmowanej "wbrew rozumom". Osoba mówiąca - działacz w podziemnych organizacjach narodowowyzwoleńczych - mówi o trudach patriotycznej postawy i o konspiracyjnej walce. Mimo wielu niedogodności przyznaje, że obrona ojczyzny jest nie tylko jego obowiązkiem, ale i powołaniem. Deklaruje silne przywiązanie do Polski i jest przekonany, że ofiarna postawa jego i jemu podobnych przyniesie zwycięstwo: "Nurt nieśmiertelny, co we krwi się sączy / I każe sercu taka moc natężyć, / Ze wbrew rozumom musimy zwyciężyć". W kreacji podmiotu lirycznego widać realizację tyrtejskiego modelu poezji. Osoba mówiąca przekonuje odbiorców do konieczności podjęcia walki, ponieważ tylko heroiczna, odważna i niezłomna postawa przyniesie wygraną "wbrew rozumom".
• "Hej, chłopcy, bagnet na broń..." Krystyna Krahelska - piosenka ta opisuje elementy żołnierskiego losu i żołnierskiej codzienności. Jest rytmiczna (marszowy rytm) i nieskomplikowana, jednak i w niej zawarte są niektóre cechy poezji tyrtejskiej. Piosenka Krahelskiej zagrzewa żołnierzy do wspólnej walki w obronie kraju: "nowa Polska zwycięska jest w nas i przez nami". Ze względu na meliczny charakter utworu i jego popularność stał się on z czasem nieoficjalnym hymnem Polskiego Pastwa Podziemnego i powstania warszawskiego.

Różne wizje człowieka w sytuacjach ekstremalnych:

Rzeczywistość obozowa w opowiadaniach Tadeusza Borowskiego i "Innym świecie" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.

Podobieństwa:

• Oba utwory powstały na podstawie osobistych doświadczeń autorów. Borowski przebywał w nazistowskim obozie koncentracyjnym Auschwitz, zaś Herling - w sowieckim łagrze w Jercewie.
• Zarówno autor "Pożegnania z Marią", jak i "Innego świata" starają się zachować obiektywizm i ukazać obozową rzeczywistość w sposób jak najbardziej realistyczny.
• Obaj autorzy zwracają uwagę na podobne elementy życia w obozie: warunki bytowe, praca, hierarchia wewnątrz obozu, moralność więźniów.

Różnice:

• Narrator w cyklu opowiadań nie opisuje przeżyć wewnętrznych swoich czy innych więźniów. Skupia się na wiernym oddaniu sytuacji, zachowań i gestów (narracja behawiorystyczna). W "Innym świecie" natomiast narracja pamiętnikarska Herlinga zostaje wzbogacona o refleksje natury psychologicznej, socjologicznej czy moralnej.
• Borowski opisał obóz koncentracyjny, zaś Grudziński - obóz pracy, dlatego w szczegółach opis tych miejsc jest odmienny. Oczywiście łączą je nieludzkie warunki, jednak Auschwitz został stworzony w celu masowej eksterminacji ludzi, zaś w sowieckich obozach pracy wykorzystywano więźniów do granic możliwości, po czym pozostawiano ich na śmierć.

Autorzy dzieł literackich z czasów II wojny światowej wiele miejsca poświęcili dehumanizacji człowieka, opisując m.in. realia życia w obozie czy getcie warszawskim. Dehumanizacja, czyli odczłowieczenie, polega na pozbawieniu ludzi (grupy lub jednostki) przynależnej im wartości i godności. Przez pisarzy okresu wojny i okupacji ukazywana jest na dwóch poziomach: sytuacyjnym i językowym. Pierwszy obejmuje opisy zachowań i sytuacji, które dowodzą dehumanizacji. Jako przykład można przytoczyć wspomnienie Marka Edelmana dotyczące Żyda stojącego na beczce, któremu Niemcy obcinali brodę. Z pozoru scena budziła śmiech zebranych wokół ludzi, w istocie jednak dowodziła odczłowieczenia Żyda. Starzec wbrew własnej woli został wystawiony na pośmiewisko i odarty z godności. Broda bowiem ma dla Żydów ogromne znaczenie, jest symbolem wolności i pobożności. Jej ścięcie było pogwałceniem tradycji i symbolicznym zniewoleniem mężczyzny. Dehumanizacja może przejawiać się także w języku. W opowiadaniach Tadeusza Borowskiego pojawiają się przykłady reifikacji ("Napełnione kobietami "oko" posuwało się jak makabryczny taniec..."), które dowodzą przedmiotowego postrzegania więźniów. Podobną funkcję pełnią czasowniki w formie bezosobowej ("-Jawohl - wrzaśnięto nierówno i indywidualnie, aczkolwiek z dobrą wolą"). Wskazują one na lekceważące traktowanie ludzi (wykonawców czynności). 

W utworach z okresu wojny i okupacji pojawiają się przykłady heroizacji i deheroizacji różnych działań czy bohaterów. Przykład postawy heroicznej, która cechuje się maksymalizmem etycznym i gotowością poświęcenia siebie na rzecz ważnych ideałów, można odnaleźć w "Innym świecie" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. W tym utworze Kostylew został przedstawiony jako postać heroiczna. Bohater w młodości był wielkim zwolennikiem komunizmu, jednak lektura "książek zbójeckich" sprawiła, że zmienił on radykalnie swoje poglądy i z apologety dominującej ideologii stał się jej wielkim oponentem. Gdy po trudnym przesłuchaniu trafił do obozu, postanowił za wszelką cenę nie wspierać w rozwoju państwa komunistycznego, to znaczy - nie pracować. Początkowo pomagał innym, wykorzystywał swoją pozycję (był inżynierem, więc jego praca była lżejsza) do przemycania żywności i fałszowania dziennych norm na rzecz więźniów. Kostylew był wtedy nazywany "świętym", ale gdy jego działania zostały zdemaskowane, skierowano go do najcięższej pracy przy wyrębie lasu. Wówczas znienawidził innych. W przetrwaniu pomogły mu książki, które pasjami czytał w obozie. Aby trafić do szpitala, przypalał sobie rękę, zaś na wieść o zsyłce na Kołymę popełnił samobójstwo - oblał się wrzątkiem w łaźni. Bohater miał siłę, by nie dać się złamać w trakcie przesłuchań, zaś jego okrutna śmierć dowodzi, że do końca pozostał wierny swoim poglądom.
Przykład deheroizacji można odnaleźć w "Zdążyć przed panem Bogiem" Hanny Krall. W tym utworze Marek Edelman w sposób deprecjonujący wypowiadał się o Żydach walczących w powstaniu. Odmawiał im szlachetności i męstwa, widząc w zrywie jedynie "wybór sposobu umierania". Zestawiał powstanie warszawskie z powstaniem w getcie i wyraźnie podkreślał różnicę między heroiczną i piękną śmiercią tych pierwszych a "nieefektywnym" umieraniem Żydów.

Przykładowe rozwiązanie:

Problematykę historiozoficzną w swojej twórczości poruszał Krzysztof Kamil Baczyński. W takich wierszach jak "Ten czas" czy "Byłeś jak wielkie, stare drzewo" poeta snuje refleksję nad prawami, które rządzą dziejami ludzkości. W pierwszym utworze została ukazana apokaliptyczna wizja świata. Za zdarzenia, które doprowadziły ludzkość do wojennej katastrofy, odpowiedzialny jest Bóg ("gdzie armaty stuleci i krzyż, a na nim Bóg"). Człowiek wobec wyroków Stwórcy jest bezradny, nie możne uciec przez dziejową zawieruchą i musi stawić jej czoła ("My sami - tacy mali, krok jeszcze - przejdziem w mit. / My sami - takie chmurki w skrzyżowania dróg"). Żadna z wymienionych w wierszu dróg nie prowadzi do szczęścia, żaden wybór nie przyniesie pozytywnych konsekwencji. Pokolenie Kolumbów zostało postawione wobec konieczności walki. Nie ma wpływu na tragiczne wydarzenia, gdyż zostały one narzucone z góry ("[...] Niebo krwawe, do róży / podobne - leży na nas ja pokolenia gór"). "Mroczny czas" kiedyś jednak przeminie i nie - zdaniem poety - znajdzie swojego miejsca w świadomości kolejnych pokoleń ("i wiatr zahuczy czasem, i wiek przywali głazem").
Historiozoficzna wizja w wierszu "Byłeś jak wielkie, stare drzewo..." wydaje się być bardziej optymistyczna. Podmiot liryczny kreuje przed odbiorcą obraz udręczonego i skrzywdzonego narodu, który doświadczył ogromu cierpienia i pogardy. Porównany do dębu naród podniesie się jednak i przeciwstawi oprawcom. Osoba mówiąca w walce zbrojnej widzi sposób na zmianę tragicznej historii ("I zmartwychwstaniesz jak Bóg z grobu"), nawołuje więc do przyjęcia odważnej i niezłomnej postawy wobec wroga ("Ludu mój! Do broni!").

Cechy poezji Krzysztofa Kamila Baczyńskiego:

• Twórczość Baczyńskiego wpisuje się w nurt katastrofizmu wojennego, który cechuje się przekonaniem o degradacji norm moralnych i wartości. Po katastrofie II wojny światowej ludzkość została trwale okaleczona i pozbawiona aksjomatów.
• Cechuje się podniosłym, mrocznym nastrojem i ma oniryczny oraz wizjonerski charakter.
• W wierszach Baczyńskiego występuje wiele metafor, symboli i słów-kluczy (poezja intelektualna).
• W swoich utworach autor podejmuje rozważania natury historiozoficznej.

Przykładowe rozwiązanie:

Podobieństwa twórczości Baczyńskiego i Gajcego:

• poruszanie tematyki apokalipsy spełnionej;
• snucie refleksji natury historiozoficznej;
• wizjonerstwo, katastrofizm, obrazowanie apokaliptyczne.

Różnice:

• w poezji Gajcego dużą rolę odgrywa oniryczne obrazowanie, sen dla poety był drogą do zaświatów;
• w twórczości Baczyńskiego ważną funkcję pełniła opozycja: natura - człowiek, zaś u Gajcego: realność - podświadomość;
• Baczyński czerpał inspiracje z romantyzmu (Słowacki), zaś Gajcy umiejętnie łączył liryzm z surrealizmem, groteską i brutalnością.

Literatura jako świadectwo historii:

• cykl opowiadań Tadeusza Borowskiego "Pożegnanie z Marią" - autor w swoich opowiadaniach zawarł opis nieludzkich warunków życia w obozie. Tadeusz Borowski znał te realia z doświadczenia - był więźniem niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. "Pożegnanie z Marią" należy jednak traktować jako prozę quasi-dokumentarną, w której oprócz zapisu prawdziwych doświadczeń i realistycznego obrazu rzeczywistości obozowej znajduje się także fikcja literacka.
• "Inny świat" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego - utwór będący zapisem wspomnień autora, który w 1940 roku trafił do sowieckiego obozu pracy w Jercewie. Realia obozowe Grudziński przedstawił z perspektywy świadka, nie stroni jednak od refleksji na temat moralnej kondycji człowieka w nieludzkich warunkach, porusza także problematykę psychologiczną i socjologiczną.
• "Zdążyć przed panem Bogiem" Hanny Krall - utwór jest wywiadem rzeką z Markiem Edelmanem - lekarzem i przywódcą powstania w getcie warszawskim. W relacji kardiologa opowieść o pracy lekarza i o współczesności przeplata się z obrazami getta. Bohater opisuje dramatyczne warunki, w jakich żyli Żydzi, a także wypowiada się na temat powstania.
• "Pamiętnik z powstania warszawskiego" Mirona Białoszewskiego - autor ukazuje powstanie warszawskie z perspektywy cywila. Białoszewski nie brał udziału w walkach, dlatego opisał realia życia ludzi, którzy ukrywali się przez niemieckim atakami. Jego książka ma formę pamiętnika pisanego z pewnego dystansu czasowego, jednak autor dba, by odtworzyć zdarzenia zgodnie z faktami i w chronologicznej kolejności.

Przykładowe rozwiązanie:

Patriotyczna i solidarna postawa ludzi czasu wojny została przedstawiona w wierszu Anny Świerszczyńskiej "Budując barykadę". Mimo że utwór ukazał się kilkanaście lat po wojnie, to pokazuje zaangażowanie i ofiarność Warszawiaków, którzy mimo lęku o własne życie pomagali walczącym powstańcom. Autorka opisuje cywilów nieprzygotowanych w żaden sposób do starć z okupantem. Nie ukrywa strachu, jednak podkreśla, że decyzja o zbudowaniu barykady była patriotycznym obowiązkiem: "Choć nikt nas nie zmuszał, / zbudowaliśmy barykadę / pod ostrzałem". Inny przykład podobnej postawy można odnaleźć w utworze Stanisława Balińskiego "Polska Podziemna". Podmiot liryczny w tym wierszu jest patriotą gotowym poświęcić swoje życie w imię ojczyzny. Przyjmuje aktywną, heroiczną postawę i jest przekonany, że konspiracyjna walka przyniesie wyzwolenie. Miłość do ojczyzny jest w osobie mówiącej głęboko zakorzeniona: "Wśród wielu ojczyzn, co płyną w mgle cudzej, / Ja chcę tej jednej, tej wolnej, tej trudnej".

Literackie obrazy powstania w getcie i powstania warszawskiego:

• Hanna Krall "Zdążyć przed panem Bogiem" - w tym utworze został zawarty obraz powstania w getcie warszawskim, o którym opowiada Marek Edelman, jeden z dowódców zrywu. Wyjaśnia on przyczyny decyzji o walce, która z góry skazana była na klęskę. Edelman kwestionuje słuszność nazywanie zrywu powstaniem, deheroizuje je: "Czy to w ogóle można nazwać powstaniem? Chodziło przecież o to, żeby nie dać się zarżnąć, kiedy po nas z kolei przyszli". Walczący traktowali swoją decyzję jako symboliczny akt obrony godności i człowieczeństwa. Chcieli zwrócić na siebie uwagę Warszawy i świata, jednak obawiali się, że informacja o ich cierpieniu i poświęceniu nie dotrze poza mury getta. Marek Edelman w swojej relacji podkreśla różnicę między heroizmem ludzi walczących w powstaniu warszawskim a "nieefektywną" śmiercią Żydów.
• Miron Białoszewski "Pamiętnik z powstania warszawskiego" - należąca do literatury faktu opowieść Białoszewskiego jest relacją świadka powstania. Autor nie brał udział w walkach, jednak starał się z dbałością o dokumentaryzm opisać realia życia warszawiaków w czasie zrywu zbrojnego. Zamieszczony w podręczniku fragment jest relacją z trzeciego tygodnia powstania. Autor opisuje ludzi ukrywających się w schronach, którzy nasłuchują samolotowego wycia i kolejnych wybuchów. W jednym miejscu znajdowały się dziesiątki osób, stąd często wybuchały między nimi spory, niemniej potrafili się także solidaryzować i działać w porozumieniu na rzecz osiągnięcia wspólnych celów. Białoszewski opisuje ponadto trudne warunki, w których żyli zarówno cywile, jak i żołnierze. Wspomina zapach zepsutego mięsa czy stęchłej wody w beczce. Zwraca uwagę również na relacje międzyludzkie - miłość i bliskość fizyczną.

Problematyka etyczna reportażu Hanny Krall:

• Aktem obrony ludzkiej godności była decyzja o wszczęciu powstania w getcie. Żydzi, nie chcąc iść biernie na śmierć, postanowili stanąć do walki z prześladowcami. Chcieli, aby świat dostrzegł ich determinację i skalę okrucieństwa, jakiego stali się udziałem.
• Trudne warunki w getcie wpłynęły na relacje między ludźmi. Aby przeżyć, niektórzy dopuszczali się czynów nieetycznych. Marek Edelman przytoczył sytuacje, kiedy dorośli zabierali jedzenie dzieciom, a nawet wspomina matkę, która z głodu jadła ciało swego martwego dziecka.
• Paradoksalnie w tych nieludzkich warunkach mieszkańcy getta odczuwali ogromną potrzebę miłości. Posiadanie bliskiej osoby pozwalało przetrwać piekło, jakie Żydom zgotowali naziści.

Przykładowe rozwiązanie:

Na pytanie: "Jak ocalić wartości w nieludzkim świecie?" można znaleźć odpowiedź w "Innym świecie" Gustawa Helinga-Grudzińskiego, w którym została opisana heroiczna postawa Kostylewa. Bohater nie ugiął się w trakcie brutalnych przesłuchań, nie dał wmówić sobie winy i robił wszystko, aby nie wspierać Związku Sowieckiego. Początkowy apologeta komunizmu z czasem zbuntował się przeciwko tej ideologii. Pomagał innym więźniom, fałszował dzienne normy pracy, a ostatecznie wolał popełnić samobójstwo, niż pracować w obozie na Kołymie. Postawa Kostylewa dowodzi, że pozostał on do końca wierny swoim zasadom i wyznawanym wartościom. 
Gustaw Herling-Grudziński stał na stanowisku, że nawet w nieludzkich warunkach można ocalić wartości i normy. Tadeusz Borowski natomiast uważał, że ekstremalne warunki życia w obozie koncentracyjnym doprowadziły do zawieszenia obowiązujących w wolnym świecie zasad etycznych. Na pytanie o to, jak ocalić wartości w nieludzkim świecie, Borowski odpowiada: w obozie zagłady przestały obowiązywać jakiekolwiek wartości. Autor przytacza sytuacje, w których ludzie wykazywali się obojętnością i okrucieństwem. Aby przetrwać, byli gotowi do najgorszych czynów. Litości i współczucia nie budził w nich widok setek kobiet wiezionych na śmierć, praca w krematorium z czasem stała się zabawą, a pożywienie i ubiór urosły do rangi największych wartości, z które człowiek gotów był zrobić wszystko. Zbiór opowiadań Borowskiego ukazuje więc świat zdegenerowany, w którym przestały istnieć znane ludzkości paradygmaty moralne.

Przykładowe rozwiązanie:

Doświadczenia wojny i Holokaustu odcisnęły ogromne pięto na psychice ludzkiej. Znajduje to także wyraz w literaturze, w której autorzy dzielili się swoimi przeżyciami i próbowali pogodzić się z traumatycznymi zdarzeniami. O trudnych wspomnieniach ze swojej młodości pisała Irit Amiel w opowiadaniu "Pożegnanie mojej martwej klasy". Autorka przywołuje w nim swoich rówieśników z częstochowskiego getta, którzy zginęli w obozie koncentracyjnym. Wspomnienie tamtych doświadczeń towarzyszyło pisarce przez całe życie, dlatego Irit Amiel w symboliczny sposób chciała pożegnać się z demonami przeszłości. Zabrała swoją klasę na wycieczkę do Ejlatu - najpopularniejszego kurortu w Izraelu. Nie sposób jednak zapomnieć o bolesnej przeszłości, mimo że przyjaciele rozpłynęli się, to z autorką pozostało dręczące pytanie jednego z nich: "trudno było, co...?". 
Dramatyczny wpływ wojny na życie człowieka przedstawił także Tadeusz Różewicz w wierszu "Lament". Podmiot liryczny w tym utworze przeżył konflikt zbrojny, został jednak trwale okaleczony. Towarzyszą mu wyrzuty sumienia i przyznaje: "mam dwadzieścia lat / jestem mordercą". Okrucieństwo, jakiego doświadczyli przedstawiciele pokolenia Kolumbów, na zawsze zmieniło ich osobowość i pozbawiło wiary w dawne wartości oraz ideały. Mimo młodego wieku doświadczali duchowej degradacji, ich światopogląd legł z gruzach, dlatego Różewicz z żarliwością wyznał w "Ocalonym": "Szukam nauczyciela i mistrza / niech przywróci mi wzrok słuch i mowę / niech jeszcze raz nazwie rzeczy i pojęcia / niech oddzieli światło od ciemności".

Agresja językowa przejawia się obraźliwą czy poniżającą krytyką drugiej osoby, podważającą jej wartość i godność jako człowieka, wyrażającą nienawiść oraz pogardę. Agresja językowa można mieć charakter jawy i ukryty. Ten pierwszy przejawia się użyciem nacechowanych negatywnie środków językowych (gróźb czy wulgaryzmów). Jawnym przejawem agresji jest także ignorowanie rozmówcy, niedopuszczanie go do głosu lub przeinaczanie jego słów. Ponadto manipulowanie wypowiedziami drugiego człowieka i wykorzystywanie ich przeciwko niemu ma także charakter jawnej agresji. Agresja ukryta natomiast cechuje się stosowaniem ironii, sarkazmu czy fałszywego współczucia. Osoba stosująca ukrytą agresję nienacechowane, neutralne środki językowe potrafi przekazać w taki sposób, aby ich przesłanie obrażało drugiego człowieka.

Cechy stylu potocznego:

• słowa, wyrażenia i frazeologizmy kolokwialne, wulgaryzmy, ekspresywizmy, onomatopeje;
• uproszczona składnia: elipsy (pominięcie elementu wypowiedzenie) i anakoluty (niepoprawne składniowo, niedbałe wyrażenie);
• krótkie, urywane zdania, równoważniki zdań, dominacja parataksy (zdań współrzędnie złożonych);
• liczne wtrącenia, potworzenia;
• obecność pauz.