Teza Barańczaka wyrażona jest w słowach: "Dostrzegając groźbę rozpłynięcia się wartości, uduszeni bezkształtem, etycznej pustki poeta przeciwstawia jej coś jednak: im większa groźba, tym większy obowiązek wobec wartości podstawowych, stanowiących o społeczeństwie - wartości, dla których jeden z wierszy z cyklu Pana Cogito proponuje zbiorową nazwę postawa wyprostowana".

Autor twierdzi więc, że Herbert dostrzegał rozpad wartości we współczesnym mu świecie, a jednocześnie był przekonany, iż w trudnej sytuacji dziejowej należy bronić fundamentalnych wartości - przyjąć "postawę wyprostowaną". 

Kostium historyczny w wierszu Herberta polega na tym, iż autor mówi o współczesności poprzez odwołanie się do czasów dawnych. Poeta sytuuje akcję liryczną wiersza w starożytnym mieście Utyka. Nawiązuje do historycznego konfliktu między zwolennikami Pompejusza a stronnikami Cezara. Wprowadza też konkretną datę - 46 r. p.n.e.

Za wyraz moralnej kapitulacji obrońców miasta Barańczak uważa to, iż opisani w wierszu obywatele stracili nadzieję, zaczęli przygotowywać się do nadchodzącej niewoli ("uczęszczają na przyśpieszone kursy / padania na kolana"). Stali się bierni. Zaakceptowali fakt, że utracą wolność. Zależało im tylko na tym, by zachować życie za wszelką cenę ("wybuchła epidemia / instynktu samozachowawczego"). Pan Cogito wyróżnia się tym, iż - w przeciwieństwie do pozostałych mieszkańców - nie chce podporządkować się najeźdźcom. Zachowuje godność i honor, pragnie do końca wytrwać w postawie oporu. 

Pan Cogito z wiersza Herberta nawiązuje do postaci Katona Młodszego zwanego Utycejskim ("jak Katon Młodszy / patrz Żywoty"). Podobnie jak rzymski polityk bohater utworu nie chciał poddać się agresorom. Postanowił nie okazywać posłuszeństwa wrogowi, mimo że taka postawa była od razu skazana na porażkę. W tym przypomina Katona Utycejskiego, który po zdobyciu republiki przez wojska Cezara popełnił samobójstwo. Pozostał więc do końca wierny swoim przekonaniom.

Barańczak uważa te cytaty za ważne z punktu widzenia wymowy wiersza, ponieważ ilustrują one beznadziejność położenia, w jakim znalazł się Pan Cogito. Ukazują, że bohater był świadomy nadchodzącej porażki, a mimo to przyjął postawę wyprostowaną. Podjął taką decyzję ze świadomością tego, iż tym samym skazuje siebie na śmierć. Ponadto wersy te eksponują dwuznaczność zwrotu stanąć na wysokości sytuacji, w którym to zawarta jest dosłownie rozumiana pozycja ciała, a także odważna, nonkonformistyczna postawa wynikająca z utartego sensu frazeologizmu. Autor eseju uznaje tę finezyjną grę słów i zwrotów za podstawę, na której oparta została druga połowa wiersza Herberta. 

Według Barańczaka napięcie znaczeniowe między tymi dwoma słowami polega na tym, iż są one w różny sposób nacechowane. Poeta zestawił je ze sobą niemalże synonimicznie, jednak występują między nimi zauważalne różnice znaczeniowe. Ponadto słowa mają inne konotacje, pola semantyczne. "Los" postrzegany jest bowiem jako coś podniosłego, będącego formą ingerencji sił wyższych - bogów. Jest to więc wyraz w pewnym sensie wartościujący, uroczysty. Słowo "sytuacja" jawi się zaś bardziej neutralnie. Odnosi się do pewnych okoliczności, warunków. 

Na podstawie tekstu Barańczaka można dowiedzieć się, iż język ezopowy Herberta przejawiał się w mówieniu o aktualnych sprawach za pomocą m.in. kostiumu historycznego, ironii czy wieloznaczności słów, fraz. W omawianym przez badacza wierszu współczesne dla poety realia zostały przedstawione pośrednio - poprzez analogiczną sytuację z przeszłości. W ten sposób twórca nie tylko przedstawił prawdę o rzeczywistości PRL, ale także - unikając dosłowności - wskazał zalecenia moralne dla odbiorców.

Przykładowo:

Przy pomocy form pierwszej osoby liczby mnogiej autor eseju zaznaczył, że również postrzega siebie jako odbiorcę wierszy Herberta. Taka forma może bowiem świadczyć o chęci nawiązania kontaktu z czytelnikiem, wejścia z nim w dialog. Słowo "zauważmy" zachęca do uczestniczenia w analizie, wyciągania własnych wniosków. W ten sposób Barańczak zmniejszył dystans pomiędzy osobą badacza a czytelnikiem. 

Przykładowo:

Herbert prezentuje w wierszu etykę heroiczną. Nawołuje do przyjęcia postawy bezkompromisowego sprzeciwu, piętnuje natomiast konformizm oraz tchórzostwo. Ukazany w wierszu Pan Cogito został przyrównany do Katona - rzymskiego polityka, który pozostał do końca wierny swoim ideałom. Herbertowski Pan Cogito również nie odrzuca wyznawanych przez siebie wartości. W obliczu nadchodzącej śmierci nie upada, nie poddaje się, tak jak czynią to pozostali obywatele. Zachowuje "postawę wyprostowaną", chociaż ma świadomość tego, że jest skazany na porażkę. Pragnie pozostać wolny, decyduje więc o tym, w jakiej pozycji zastaną go wrogowie. Chce umrzeć godnie, zachowując honor. 

Przykładowo:

Barańczak eksponuje moralną wymowę wiersza Herberta. Zwraca uwagę na to, iż poeta jasno opowiada się za przyjęciem "postawy wyprostowanej". Ta natomiast idzie w parze z heroizmem, wymaga szczególnej odwagi. Autor eseju zauważa, iż bohater liryczny jest tak naprawdę od początku skazany na porażkę. Odsłania w ten sposób gorzki, trudny do przyjęcia wymiar apelu Herberta. Wiersz bowiem jasno pokazuje, iż postawa czy gesty nie mają tak naprawdę znaczenia. Sprzeciw wydaje się więc bezsensowny, a sytuacja ludzi postawionych wobec takiego imperatywu jawi się tragicznie. Poeta uważa jednak taką bezinteresowną postawę za jedynie słuszną. Zachowanie człowieczeństwa wiąże się bowiem dla tego twórcy z pozostaniem świadomym. 

Indywidualne

Indywidualne

Indywidualne